Trẻ mới học võ, nhất là ở tuổi mầm non và tiểu học, hay về nhà "thử đòn" với em, với bạn, đôi khi với cả bố mẹ. Phần lớn trường hợp đó không phải dấu hiệu con trở nên hung hăng, mà là trẻ đang hào hứng với điều mới học và chưa phân biệt rõ chỗ nào được dùng.
Cách xử lý hiệu quả là đặt quy tắc rõ ràng, nhất quán giữa nhà và lớp: đòn võ chỉ dùng trên sàn tập, với bạn tập, khi có thầy; ngoài đó chỉ dùng để thoát khi thật sự bị nguy hiểm. Kèm theo là cho con chỗ thể hiện điều mới học một cách đúng đắn, và phối hợp với huấn luyện viên.
Nếu hành vi đánh người kéo dài, ngày càng nặng, hoặc có từ trước khi học võ, đó là chuyện cần nhìn sâu hơn. Bài này đi qua cả hai trường hợp.
Vì sao trẻ mới học võ hay thử đòn với người khác
Hãy hình dung một đứa trẻ 6 tuổi vừa học được cú đá vòng cầu. Ở lớp, con được khen. Về nhà, con muốn khoe, muốn tập tiếp, và người gần nhất là em. Trong đầu con, đó là "tập võ", không phải "đánh em". Trẻ nhỏ chưa có đủ khả năng tự đặt ranh giới giữa bối cảnh tập luyện và đời sống, nhất là khi chưa ai nói rõ với con.
Một lý do khác là bắt chước. Trẻ xem phim, xem video võ thuật, thấy nhân vật dùng võ giải quyết mọi chuyện, và hình ảnh đó trộn lẫn với điều con học ở lớp. Trẻ cũng hay thử giới hạn: xem người lớn phản ứng thế nào khi mình làm một điều mới.
Cuối cùng, với một số trẻ, việc học võ cho con cảm giác mạnh mẽ lần đầu tiên. Đứa trẻ hay bị anh chị lấn át giờ thấy mình "có võ" và muốn thử sức. Cảm giác đó tự nhiên, thậm chí đáng mừng, nhưng cần được hướng vào đúng chỗ.
Hiểu nguyên nhân giúp bạn phản ứng đúng mức: không hoảng hốt cấm con học võ, cũng không cười xoà cho qua. Đây là thời điểm vàng để dạy con một bài học về võ đức mà lớp võ nào cũng muốn truyền lại.
Quy tắc dùng võ ở nhà: ngắn, rõ, nhất quán
Trẻ nhỏ cần quy tắc cụ thể, ít điều, dễ nhớ, được nhắc lại thường xuyên. Bạn có thể cùng con đặt ra vài quy tắc như sau, và dán ở góc học tập bằng hình vẽ con tự vẽ:
- Đòn võ chỉ dùng trên sàn tập, với bạn tập, khi có thầy cho phép. Ở nhà, ở trường, ngoài đường thì không đấm đá ai.
- Muốn tập ở nhà thì tập vào gối, vào đích, hoặc tập bài quyền một mình. Không tập vào người, kể cả "nhẹ thôi", kể cả "em đồng ý".
- Ngoại lệ duy nhất là để thoát khi có người làm đau mình và không chạy được. Thoát xong thì chạy đi tìm người lớn ngay.
- Ai cũng có quyền nói "dừng", và khi nghe "dừng" thì dừng ngay, kể cả khi đang đùa.
- Người có võ phải bảo vệ người yếu hơn, không bắt nạt. Em nhỏ, bạn nhỏ hơn là người con cần che chở.
Điều quan trọng nhất là nhất quán. Nếu hôm nay bạn cấm con đá em, hôm sau lại cười khi con "biểu diễn" đá vào chân bố, con sẽ không hiểu ranh giới nằm ở đâu. Cả nhà, kể cả ông bà, nên thống nhất một cách phản ứng.
Khi con vừa đánh bạn hoặc em: xử lý ngay lúc đó
Lúc chuyện xảy ra, phản ứng của người lớn trong vài phút đầu quyết định con học được gì. Một trình tự đơn giản:
- Tách hai bé ra một cách bình tĩnh. Kiểm tra bé bị đánh có đau, có bị thương không, chăm sóc bé đó trước.
- Nói ngắn gọn, nghiêm túc, không quát: "Mình không dùng võ để đánh em. Đó là quy tắc." Tránh những câu dài, tránh mỉa mai.
- Cho con một khoảng ngồi yên ngắn để bình tĩnh lại, ngay gần bạn, không phải phạt nhốt hay đuổi ra ngoài.
- Khi con đã bình tĩnh, hỏi chuyện gì đã xảy ra, con đã cảm thấy gì. Giúp con gọi tên cảm xúc: tức, ghen, muốn khoe.
- Cùng con nghĩ cách sửa: xin lỗi em, giúp em làm một việc, hoặc lần sau làm khác đi như thế nào.
- Nhắc lại chỗ con được dùng võ đúng cách: "Con muốn tập đá thì mình lấy gối ra, mẹ cầm cho con đá."
Bạn để ý tránh hình phạt dùng chính lớp võ, như "đánh em thì nghỉ võ". Nghe có vẻ hợp lý, nhưng nó làm con nghĩ võ là phần thưởng, chứ không phải nơi học kiểm soát bản thân. Nếu cần hậu quả, hãy chọn hậu quả liên quan trực tiếp đến hành vi, như mất quyền chơi cùng em trong một lúc.
Cho con chỗ thể hiện điều đã học một cách đúng đắn
Làm "khán giả" có chủ đích. Dành vài phút mỗi tuần để con biểu diễn bài quyền mới học cho cả nhà xem. Trẻ được khoe đúng chỗ thì ít cần khoe sai chỗ.
Làm người cầm đích. Bố mẹ cầm gối hoặc đích đệm cho con đá. Đây là khoảng thời gian gắn kết vui vẻ, đồng thời con hiểu rằng đá vào đích là cách "tập ở nhà" được phép.
Cho con dạy lại. Nhờ con dạy em hoặc dạy bố mẹ cách chào, cách đứng tấn. Khi ở vai người dạy, con tự nhiên phải nói về quy tắc, về an toàn, và nhắc lại lời thầy.
Khen sự kiềm chế. Khi con bị em giật đồ mà không đánh, hãy nói ngay: "Con giữ được tay, đúng như võ sinh thật sự." Khen sự kiềm chế cụ thể có sức nặng hơn nhiều so với chỉ khen đá đẹp.
Kể chuyện về võ đức. Những câu chuyện về người có sức mạnh biết dùng nó để bảo vệ người khác giúp con hình dung võ là gì. Bạn có thể tự kể bằng tình huống đời thường, không cần chuyện huyền thoại.
Nói chuyện với con về sức mạnh và trách nhiệm
Ngoài quy tắc, trẻ cần hiểu vì sao. Với trẻ tiểu học, bạn có thể bắt đầu bằng câu hỏi thay vì bài giảng: "Con nghĩ vì sao thầy dặn không được đá bạn ngoài giờ tập?", "Nếu một bạn lớn hơn dùng võ đá con thì con thấy thế nào?". Để con tự nói ra câu trả lời, con sẽ nhớ lâu hơn nhiều so với nghe người lớn nói.
Một ý tưởng dễ hiểu với trẻ là so sánh sức mạnh với một công cụ. Con dao trong bếp giúp nấu ăn nhưng không dùng để doạ người; cú đá học ở lớp giúp con khoẻ, giúp con thoát khi gặp nguy, nhưng không dùng để làm đau người khác. Người càng giỏi võ thì càng phải cẩn thận, giống như người lớn cầm dao phải cẩn thận hơn trẻ nhỏ.
Bạn cũng nên cho con thấy chính mình làm gương. Nếu ở nhà người lớn hay quát tháo, đánh con khi tức giận, rất khó để con tin rằng sức mạnh không dùng để giải quyết bất đồng. Khi bạn giận mà vẫn nói chuyện được bằng giọng bình tĩnh, con học được bài võ đức sâu sắc nhất, không cần lời giảng nào.
Phối hợp với huấn luyện viên
Thầy dạy võ thường có uy đặc biệt với trẻ, và hầu hết võ đường nghiêm túc đều coi trọng việc học trò không dùng võ ngoài sàn tập. Bạn nên báo cho thầy khi con có biểu hiện dùng đòn với bạn hoặc em, một cách bình tĩnh, như một thông tin để cùng giúp con, không phải để trách lớp.
Nhiều thầy sẽ nhắc lại quy tắc trước cả lớp mà không nêu tên con, hoặc nói chuyện riêng với con. Lời nhắc từ thầy, kèm lời giải thích "võ sinh thật sự không đánh người yếu hơn", có khi hiệu quả hơn mười lần nhắc ở nhà.
Bạn cũng nên quan sát lớp có thật sự dạy võ đức hay không. Lớp tốt có nghi thức chào trước và sau khi tập, nói về tôn trọng bạn tập, dừng ngay khi bạn ra hiệu đau. Nếu lớp khen trẻ đánh mạnh vào bạn, cho đấu tự do không kiểm soát, hay thầy hay khoe chuyện đánh nhau, con có thể đang học sai thông điệp. Khi đó, nói chuyện với thầy và cân nhắc đổi lớp là hợp lý.
Ở chiều ngược lại, nếu thầy báo con đánh bạn ở lớp ngoài giờ tập, hãy lắng nghe, đừng vội bênh con. Sự thống nhất giữa nhà và lớp là thứ giúp con học nhanh nhất.
Khi nào cần lo hơn một giai đoạn thử đòn
Phần lớn trẻ sẽ qua giai đoạn thử đòn trong vài tuần đến vài tháng nếu người lớn xử lý nhất quán. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở việc học võ: con đánh người ngay cả khi không hào hứng, mà khi tức giận, và đánh mạnh, có chủ đích làm đau; hành vi này có từ trước khi học võ; con đánh ở nhiều nơi, với nhiều người; con không tỏ ra hối lỗi, hoặc dường như thích thú khi người khác đau.
Cũng cần để ý nếu hành vi đánh người xuất hiện cùng những thay đổi khác: con hay cáu, mất ngủ, học sa sút, có chuyện ở trường hoặc trong gia đình. Đôi khi trẻ đang mang một nỗi buồn, nỗi sợ, hoặc đang bị ai đó bắt nạt, và "trút" lên người yếu hơn.
Trong những trường hợp này, bạn nên trao đổi với giáo viên ở trường, và cân nhắc đưa con đến chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc bác sĩ nhi. Cho con nghỉ học võ không giải quyết được gốc rễ; ngược lại, một lớp võ tốt với thầy hiểu chuyện vẫn có thể là một phần của sự hỗ trợ.
Ví dụ giả định: bé Nam, 7 tuổi, ở Hà Nội, sau một tháng học võ thì hay đá em. Bố mẹ đặt quy tắc tập vào gối, mỗi tối dành năm phút cầm đích cho Nam, và báo thầy nhắc thêm. Sau vài tuần, Nam thôi đá em và tự hào khoe với thầy rằng mình "giữ được tay".
Câu hỏi thường gặp
Con đánh em có nên cho nghỉ học võ không?
Thường không cần. Cho nghỉ võ dễ làm con hiểu sai rằng võ là phần thưởng, và mất đi một môi trường dạy kiểm soát bản thân. Cách hiệu quả hơn là đặt quy tắc rõ ràng ở nhà, phối hợp với thầy, và cho con chỗ tập đúng cách. Chỉ khi lớp đang cổ suý đánh nhau thì mới nên đổi lớp.
Trẻ mấy tuổi thì hiểu được ranh giới dùng võ?
Trẻ mầm non có thể nhớ những quy tắc đơn giản như "chỉ đá vào đích" nếu được nhắc thường xuyên. Đến tuổi tiểu học, trẻ hiểu rõ hơn sự khác nhau giữa tập luyện và đánh nhau, và có thể giải thích lại bằng lời của mình. Dù ở tuổi nào, sự nhất quán của người lớn vẫn là yếu tố quyết định.
Có nên cho anh em vật nhau đùa ở nhà không?
Vật nhau đùa là kiểu chơi tự nhiên của nhiều trẻ. Nếu cho phép, nên có luật: trên nệm hoặc chỗ mềm, không đấm đá vào đầu, ai nói "dừng" là dừng ngay, có người lớn ở gần. Khi một bé bắt đầu dùng đòn võ thật hoặc bé kia khóc, cần dừng ngay và nhắc lại quy tắc.
Con nói bạn đánh trước nên con đánh lại thì xử lý sao?
Hãy nghe con kể và công nhận rằng bị đánh là điều khó chịu. Sau đó nhắc lại nguyên tắc: khi bị đánh, việc đầu tiên là thoát ra và tìm người lớn. Nếu chuyện xảy ra ở trường, bạn nên trao đổi với giáo viên để hiểu toàn cảnh, thay vì chỉ dựa vào lời kể của một bên.
Có nên cho trẻ xem phim võ thuật không?
Phim võ thuật không cấm được, nhưng bạn nên chọn phim hợp lứa tuổi và xem cùng con khi có thể. Sau phim, nói chuyện với con rằng phim là dàn dựng, diễn viên tập rất lâu với người hướng dẫn và không ai thật sự bị đánh. Những cảnh dùng võ để trả thù hay bắt nạt là điều võ sinh thật không làm.
Làm sao biết lớp võ có dạy võ đức hay không?
Bạn có thể quan sát vài buổi: lớp có nghi thức chào trước và sau khi tập không, thầy có nhắc về tôn trọng bạn tập không, khi có trẻ bị đau thì tập có dừng ngay không. Bạn cũng có thể hỏi thầy trực tiếp lớp xử lý thế nào khi học trò dùng võ ngoài sàn tập. Câu trả lời sẽ cho bạn biết khá nhiều.