Không có môn võ nào "tốt nhất cho trẻ em". Môn hợp với con bạn là môn khớp với tính cách và thể trạng của con, có lớp đủ an toàn ở gần nhà, và có lịch học gia đình theo được lâu dài. Một lớp karate tốt cách nhà mười phút thường có ích hơn một lớp môn "đúng ý bố mẹ" phải đi xa một tiếng mà dạy cẩu thả.
Các môn phổ biến cho trẻ ở Việt Nam như Vovinam, karate, taekwondo, judo, võ cổ truyền đều có thể là lựa chọn tốt. Chúng khác nhau ở kiểu vận động: thiên về đòn chân, đòn tay, vật ngã hay bài quyền. Bài này giúp bạn ghép đặc điểm của con với kiểu vận động đó, rồi kiểm lại bằng buổi học thử.
Bắt đầu từ đứa trẻ, không phải từ môn võ
Phụ huynh hay hỏi "môn nào giúp con tự vệ tốt nhất" hay "môn nào khoẻ nhất". Với trẻ em, đó là câu hỏi đặt sai chỗ. Ở tuổi tiểu học, điều con nhận được từ lớp võ chủ yếu là nền vận động, nề nếp, sự tự tin và một nhóm bạn cùng sở thích. Khác biệt về "hiệu quả chiến đấu" giữa các môn gần như không có ý nghĩa với một đứa trẻ 8 tuổi.
Câu hỏi có ích hơn là: con bạn là người thế nào? Con thích chạy nhảy hay thích chơi với bạn bằng cách ôm vật? Con hay ngại chỗ đông hay thích được chú ý? Con có vấn đề khớp, hen, thừa cân hay nhẹ cân không? Lịch học thêm của con dày đến đâu, ai sẽ đưa đón? Trả lời được những câu này, bạn sẽ thu hẹp lựa chọn nhanh hơn nhiều so với đọc các bài so sánh môn võ.
Cũng nên nhớ rằng lựa chọn đầu tiên không phải là lựa chọn vĩnh viễn. Nhiều trẻ học một môn vài năm rồi chuyển sang môn khác khi lớn lên và hiểu mình hơn. Nền vận động và nề nếp từ môn đầu vẫn ở lại với con.
Đặc điểm vận động của các môn phổ biến với trẻ
Bảng dưới mô tả ở mức chung, theo cách các môn thường được dạy cho trẻ. Cách dạy thực tế phụ thuộc rất nhiều vào từng võ đường, nên đây là điểm xuất phát để hỏi lớp, không phải kết luận.
| Môn | Kiểu vận động nổi bật | Thường hợp với trẻ | Điều nên hỏi lớp |
|---|---|---|---|
| Vovinam | Kết hợp đòn tay, đòn chân, khoá gỡ, có bài quyền và song luyện | Thích vận động đa dạng, muốn học võ Việt | Lớp trẻ em tách riêng không, tập đòn chân kẹp ở mức nào cho trẻ |
| Karate | Tư thế tấn, đòn tay chân dứt khoát, bài kata, kumite có luật | Thích nề nếp rõ ràng, thích luyện bài | Đối kháng cho trẻ có bảo hộ và luật chạm nhẹ không |
| Taekwondo | Nhiều đòn chân, độ dẻo, poomsae, đối kháng có giáp | Chân dài, dẻo, thích nhảy, thích tốc độ | Có ép dẻo quá mức không, khởi động có kỹ không |
| Judo | Ngã an toàn, vật, đè giữ, không đấm đá | Thích tiếp xúc, ôm vật, cần học ngã đúng | Thảm tập đạt chuẩn chưa, tập ngã bao lâu trước khi tập quật |
| Võ cổ truyền | Bài quyền, tấn pháp, có thể có binh khí khi lớn | Kiên nhẫn, thích văn hoá truyền thống | Trẻ nhỏ có phải đứng tấn lâu không, khi nào mới tập binh khí |
| Boxing, muay cho trẻ | Đòn tay (và chân với muay), di chuyển, thể lực | Trẻ lớn, năng lượng cao, thích cường độ | Lớp trẻ có đối kháng không, có chạm đầu không |
Vài môn khác như aikido, wushu hay BJJ cũng có lớp cho trẻ ở các thành phố lớn. Nguyên tắc chọn vẫn như nhau: nhìn kiểu vận động, rồi nhìn cách lớp dạy cho trẻ. Bài này không xếp hạng môn nào hơn môn nào, vì với trẻ em, chất lượng của lớp quan trọng hơn tên của môn.
Ghép môn với tính cách của con
Con năng động, thích chạy nhảy. Các môn nhiều đòn chân, di chuyển như taekwondo, Vovinam thường làm trẻ năng động thấy "đã". Điều cần là lớp có nề nếp rõ để năng lượng đó đi vào đúng chỗ, không biến thành đá bạn lung tung.
Con hay ngại, nhút nhát. Lớp sĩ số nhỏ, không khí nhẹ nhàng, có nhiều phần tập bài cá nhân như karate kata hay quyền thuật giúp trẻ có tiến bộ riêng mà không bị đẩy ngay vào đối kháng. Judo cũng hợp với nhiều trẻ ngại vì không có đòn đánh vào mặt.
Con thích ôm vật, hay vật lộn với anh chị em. Judo hoặc các môn vật có lớp trẻ là lựa chọn tự nhiên. Trẻ học ngã an toàn, học dùng thăng bằng, và nhu cầu "đè bạn xuống" có chỗ để thực hiện theo luật.
Con kiên nhẫn, thích tỉ mỉ. Bài quyền của karate, võ cổ truyền, wushu là nơi trẻ kiên nhẫn toả sáng: mỗi lần tập là một lần chỉnh lại góc tay, độ thấp tấn. Trẻ thấy rõ mình giỏi lên từng chút.
Con dễ cáu, dễ bộc phát. Không nên chọn lớp đề cao đối kháng quá sớm. Lớp coi trọng nghi thức, chờ lượt, kiểm soát lực sẽ giúp con nhiều hơn. Đồng thời bạn cần nói chuyện với huấn luyện viên về tính khí của con để họ lưu ý khi ghép cặp.
Thể trạng và sức khoẻ: những điều phải tính trước
Ngoài tính cách, thể trạng của con cũng ảnh hưởng tới lựa chọn và cách tập. Một số tình huống thường gặp:
- Trẻ thừa cân. Nên bắt đầu ở lớp có nhịp vừa phải, nhiều động tác ở tư thế đứng vững, tránh lớp nhảy bật liên tục ngay từ đầu để giảm áp lực lên gối và cổ chân. Không biến lớp võ thành "lớp giảm cân" làm con mặc cảm.
- Trẻ gầy, nhẹ cân. Võ không làm con "yếu đi", nhưng con cần ăn đủ trước và sau buổi tập. Các môn kỹ thuật như judo dạy cách dùng thăng bằng thay vì sức nặng.
- Trẻ bị hen. Nhiều trẻ hen vẫn tập võ được khi bệnh kiểm soát tốt, nhưng cần bác sĩ đồng ý, có thuốc cắt cơn theo chỉ định mang theo, và huấn luyện viên biết để cho nghỉ khi cần.
- Trẻ có vấn đề tim mạch, động kinh, từng chấn thương đầu. Phải hỏi bác sĩ trước khi đăng ký, nhất là với môn có va chạm. Đây không phải chuyện huấn luyện viên quyết được.
- Trẻ có bàn chân bẹt, đau gối khi chạy. Không nhất thiết phải tránh võ, nhưng nên được khám để biết giới hạn, và chọn lớp chịu điều chỉnh bài tập cho con.
- Trẻ quá dẻo hoặc quá cứng khớp. Trẻ quá dẻo cần được dạy giữ khớp chắc, tránh ép giãn thêm; trẻ cứng khớp cần thời gian, không nên bị ép dẻo đau.
Thông tin sức khoẻ của con nên được nói rõ với lớp ngay từ đầu. Một huấn luyện viên có trách nhiệm sẽ hỏi bạn câu này trước cả khi hỏi chuyện học phí.
Học thử để kiểm lại lựa chọn
Mọi suy luận trên giấy đều phải được kiểm bằng thực tế. Bạn có thể làm theo các bước sau trong vài tuần:
- Chọn hai, ba lớp gần nhà, khác môn hoặc cùng môn khác võ đường, có lịch hợp với lịch học của con.
- Đến xem một buổi trước khi cho con thử, chú ý cách huấn luyện viên nói với trẻ, cách sửa đòn, cách xử lý khi có trẻ khóc hay ngã.
- Cho con học thử mỗi lớp một hai buổi. Đừng hỏi con "có thích không" ngay khi vừa ra khỏi lớp; đợi tối hoặc hôm sau hỏi lại bằng câu cụ thể: "hôm nay con học được gì", "con thích phần nào nhất".
- Để ý hành vi sau buổi học: con kể chuyện lớp hào hứng, tự bắt chước động tác, hay im lặng và lảng tránh khi nhắc tới.
- Cân nhắc yếu tố hậu cần: ai đưa đón, giờ tập có trùng giờ ăn tối, có làm con thiếu ngủ không. Lớp hay đến mấy mà làm cả nhà kiệt sức thì cũng không bền.
- Chọn một lớp, đăng ký ngắn hạn trước, hẹn với con sẽ cùng đánh giá lại sau một thời gian.
Nếu con thích một môn mà bạn không định chọn, hãy nghiêm túc cân nhắc theo con. Sự hứng thú của trẻ là thứ giữ con đi tập lâu dài, và đi tập đều mới là thứ tạo ra lợi ích.
Ba đứa trẻ, ba lựa chọn (ví dụ giả định)
Bé An, 6 tuổi, ở Hà Nội, hiếu động, hay leo trèo. Bố mẹ định cho học võ cổ truyền vì ông nội từng tập. Đi xem thử thì lớp cho trẻ nhỏ đứng tấn khá lâu, An bồn chồn sau mười phút. Gia đình chọn một lớp Vovinam dành riêng cho trẻ 5–7 tuổi ở nhà văn hoá phường, nhiều phần chạy nhảy và tập đòn vào đích. Chuyện võ cổ truyền được để dành khi An lớn hơn và tự muốn.
Bé Mai, 9 tuổi, ở Cần Thơ, ít nói, sợ bị đánh vào mặt. Mẹ lo con bị bắt nạt nên muốn con học môn "đánh được". Sau hai buổi học thử, Mai thích lớp judo hơn vì không có đòn vào mặt, được học ngã và được khen khi giữ thăng bằng tốt. Sau vài tháng, điều mẹ thấy rõ nhất là Mai dám giơ tay phát biểu trong lớp nhiều hơn.
Bé Khang, 12 tuổi, ở TP.HCM, thừa cân, lịch học thêm dày. Khang chỉ rảnh hai tối mỗi tuần. Gia đình chọn lớp karate gần nhà, có thể đi bộ tới, nhịp tập vừa phải, nhiều phần luyện bài. Huấn luyện viên được báo trước về cân nặng và đầu gối hay đau của Khang để điều chỉnh phần bật nhảy. Lựa chọn không dựa vào môn nào hay nhất mà vào việc Khang có thể đi đều suốt năm học.
Những cái bẫy khi chọn môn cho con
Cái bẫy phổ biến nhất là chọn theo phim hoặc theo ước mơ của bố mẹ. Bố từng mê võ cổ truyền nên muốn con học, mẹ xem phim Hàn nên muốn con học taekwondo — không sai, nhưng nếu con không hợp thì sau vài tháng sẽ thành cuộc giằng co mỗi tối. Cái bẫy thứ hai là chọn theo lời quảng cáo "học võ để con cao", "học võ chữa hiếu động", "ba tháng lên hai đai". Không lớp nghiêm túc nào hứa những điều như thế.
Cái bẫy thứ ba là chọn môn vì nghe "thực chiến" mà bỏ qua độ an toàn với trẻ. Một lớp cho trẻ 8 tuổi đấu tự do, chạm đầu, không bảo hộ không làm con giỏi tự vệ hơn; nó chỉ làm tăng nguy cơ chấn thương và làm con sợ võ. Ngược lại, một lớp có vẻ "hiền" nhưng dạy con lăn ngã đúng, biết dừng tay, biết thoát khỏi người nắm tay mình lại là nền tốt hơn nhiều.
Cuối cùng là bẫy so sánh: thấy con nhà hàng xóm học môn này lên đai nhanh thì vội đổi lớp. Mỗi võ đường có tốc độ lên đai riêng; tốc độ đó không nói lên con bạn học tốt hay kém. Hãy nhìn vào việc con có vui, có khoẻ hơn, có nề nếp hơn so với chính con mấy tháng trước.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho anh chị em học chung một môn không?
Học chung tiện đưa đón và trẻ có bạn đồng hành, nhưng không bắt buộc. Nếu hai đứa tính cách khác hẳn, mỗi đứa một môn có khi tốt hơn và giảm việc bị so sánh với nhau. Nếu học chung, nên để mỗi bé ở lớp đúng lứa tuổi của mình, không ghép bé nhỏ vào lớp của anh chị.
Trẻ học hai môn võ cùng lúc có được không?
Với trẻ nhỏ, học hai môn cùng lúc dễ làm con lẫn động tác và quá tải lịch. Nên để con theo một môn ít nhất vài tháng đến một năm cho chắc nền, sau đó nếu con muốn và còn sức thì mới thêm môn thứ hai, thường là môn có kiểu vận động khác hẳn như một môn đòn đánh và một môn vật.
Môn võ nào ít chấn thương nhất cho trẻ?
Mức độ chấn thương phụ thuộc vào cách lớp dạy nhiều hơn tên môn. Lớp có khởi động kỹ, sàn tập tốt, sĩ số hợp lý, đối kháng có luật và bảo hộ thì môn nào cũng giữ được rủi ro ở mức thấp. Ngược lại, lớp cẩu thả thì môn nào cũng có thể gây chấn thương.
Con muốn học boxing khi mới 9 tuổi có nên cho không?
Nhiều nơi có lớp boxing cho trẻ tập trung vào thể lực, di chuyển, đòn vào đích đệm mà không đối kháng chạm đầu. Kiểu lớp đó có thể hợp với trẻ năng động. Bạn nên hỏi kỹ lớp có cho trẻ đánh nhau thật không, có chạm vào đầu không; nếu có thì nên chờ con lớn hơn.
Nên chọn lớp ở trường hay võ đường ngoài?
Lớp ở trường tiện về thời gian, trẻ tập với bạn quen, phù hợp để làm quen với võ. Võ đường ngoài thường có thời lượng và chuyên môn sâu hơn. Không có lựa chọn nào luôn tốt hơn; bạn nên xem buổi học, gặp huấn luyện viên và đánh giá theo cùng một bộ tiêu chí an toàn và cách đối xử với trẻ.
Con học được một năm rồi muốn đổi môn thì sao?
Một năm là đủ để con hiểu môn đó có hợp hay không. Nếu con muốn đổi vì đã có lý do rõ, ví dụ thích kiểu vận động khác, thì đổi là hợp lý. Nền thể lực, thăng bằng và nề nếp con có từ môn cũ sẽ giúp con theo môn mới nhanh hơn.