Phim võ thuật là thứ khiến rất nhiều người muốn đi học võ, nhưng cũng là nguồn của nhiều hiểu lầm. Trên màn ảnh, mỗi pha đánh được biên đạo từng nhịp, quay nhiều lần, dựng lại bằng góc máy và âm thanh, và người bị đánh là diễn viên đã tập để "bán" cú đòn cho thật. Ngoài đời, một cú đánh trúng đầu có thể gây chấn thương não, một người chọi nhiều người hiếm khi kết thúc tốt đẹp, và không có ai tay không đoạt dao một cách gọn gàng như trong phim.
Hiểu được khoảng cách này không làm phim kém hay đi, mà giúp bạn vừa thưởng thức phim vừa có kỳ vọng đúng về việc học võ, và nhất là không mang những pha trên phim ra áp dụng ngoài đường. Bài này đi qua cách một cảnh đánh được làm ra, rồi lần lượt đối chiếu những hiểu lầm phổ biến nhất với thực tế.
Một cảnh đánh trên phim được làm ra thế nào
Mỗi cảnh đánh trong phim hành động là một bài biểu diễn được dàn dựng. Biên đạo võ thuật thiết kế chuỗi động tác cho từng nhân vật, tính đến tính cách nhân vật, góc máy và nhịp cắt cảnh. Diễn viên và diễn viên đóng thế tập chuỗi động tác đó nhiều buổi, giống như tập một bài múa đôi, cho tới khi cả hai biết chính xác đòn nào đến lúc nào, ở khoảng cách nào.
Phần lớn các cú đánh không chạm, hoặc chỉ chạm rất nhẹ. Góc máy được đặt sao cho khoảng cách giữa nắm đấm và mặt bị che đi; người bị đánh hất đầu đúng lúc; âm thanh cú đấm được lồng sau. Những pha bay người, xoay trên không thường có dây cáp hỗ trợ, rồi dây được xoá trong khâu hậu kỳ. Các phim như Ngọa hổ tàng long năm 2000 đưa kỹ thuật treo dây này lên thành một phong cách thẩm mỹ, với những nhân vật lướt trên mái nhà và ngọn tre.
Một pha đánh vài chục giây trên màn ảnh có thể mất cả ngày quay, với hàng chục lần thực hiện và nhiều góc máy khác nhau, rồi được dựng thành một dòng chảy liền mạch. Nhịp cắt nhanh cũng giúp che đi những chỗ động tác chưa thật đẹp.
Điều này không có nghĩa diễn viên phim võ không giỏi. Nhiều người là võ sinh nhiều năm, có kỹ năng nhào lộn và kiểm soát cơ thể rất cao, và chịu không ít chấn thương trong nghề. Nhưng kỹ năng của họ là kỹ năng biểu diễn, một nghề riêng, khác với kỹ năng thi đấu đối kháng hay tự vệ.
Hiểu lầm nguy hiểm nhất: đánh ngất rồi tỉnh dậy không sao
Trên phim: Nhân vật bị một cú vào gáy hoặc vào đầu, ngã gục, vài phút hay vài giờ sau tỉnh dậy, xoa đầu rồi đi tiếp như không có chuyện gì.
Ngoài đời: Bất kỳ tình trạng mất ý thức nào sau va đập vào đầu đều là dấu hiệu của chấn thương não, từ chấn động não cho tới những tổn thương nghiêm trọng hơn như chảy máu trong sọ. Người bị như vậy cần được đưa đi cấp cứu, không thể "nghỉ một lát rồi đi tiếp".
Vì sao hiểu lầm này nguy hiểm: Nó khiến người xem nghĩ đánh vào đầu là cách "vô hiệu hoá" người khác nhẹ nhàng, an toàn. Thực tế không có cú đánh nào làm người ta bất tỉnh mà chắc chắn không để lại hậu quả. Một cú ngã đập đầu xuống nền gạch hay mép vỉa hè sau khi bị đấm có thể gây tử vong.
Ngay cả trong võ đài: Các môn đối kháng chính quy có luật hạn chế, đồ bảo hộ, bác sĩ túc trực, và quy định nghỉ thi đấu bắt buộc sau khi bị hạ đo ván. Những biện pháp đó tồn tại chính vì các cú đánh vào đầu có hậu quả thật, kể cả hậu quả tích luỹ sau nhiều năm.
Điều nên nhớ: Nếu bạn hay người bên cạnh bị va đập vào đầu khi tập, dù không ngất, mà có đau đầu tăng dần, buồn nôn, lú lẫn, nhìn mờ, nói khó, thì dừng tập và đi khám ngay.
Đối chiếu các hiểu lầm phổ biến với thực tế
Bảng dưới gom những hình ảnh quen thuộc trên phim và điều người tập võ lâu năm thường thấy ngoài đời:
| Trên phim | Ngoài đời thực |
|---|---|
| Một người đánh bại cả nhóm cầm gậy | Bị nhiều người tấn công là tình huống cực kỳ nguy hiểm kể cả với người tập võ lâu năm. Lời khuyên của gần như mọi lớp tự vệ là tìm cách thoát, chạy về chỗ đông người, gọi giúp. |
| Kẻ xấu lần lượt xông vào từng người một | Đây là quy ước dàn dựng để khán giả theo dõi được. Ngoài đời, nhiều người sẽ tấn công cùng lúc và từ nhiều phía. |
| Tay không đoạt dao dễ dàng | Đối mặt người cầm dao có nguy cơ bị thương nặng rất cao, kể cả với người đã tập. Lựa chọn an toàn nhất gần như luôn là tạo khoảng cách và rời đi, đưa tài sản nếu bị đòi. |
| Đánh liên tục nhiều phút không mệt | Một hiệp boxing chỉ kéo dài vài phút mà người tập có thể lực tốt vẫn thở dốc. Căng thẳng thật còn làm cơ thể mệt nhanh hơn nữa vì adrenaline. |
| Đá xoay cao, bay người là đòn hiệu quả nhất | Đòn cao đẹp mắt nhưng đòi hỏi kỹ thuật và không gian. Trên nền trơn, mặc quần jeans, đi giày, khả năng mất thăng bằng là rất lớn. |
| Bị đánh trúng mặt không chảy máu, không sưng | Va chạm thật gây sưng, rách, chảy máu, gãy xương mũi, và đau làm giảm khả năng phản ứng ngay lập tức. |
| Một vài tháng khổ luyện là thành cao thủ | Cảnh luyện tập trong phim được nén vào vài phút. Ngoài đời, kỹ năng vững cần nhiều năm tập đều đặn. |
Điểm chung là phim lược bỏ hậu quả. Người xem chỉ thấy pha đánh đẹp, không thấy những ngày nằm viện, những vết thương lâu lành hay những rắc rối pháp lý sau một trận ẩu đả.
Những hình ảnh thuộc về hư cấu: điểm huyệt, nội công, khinh công
Phim kiếm hiệp và phim võ thuật cổ trang có cả một kho từ ngữ quen thuộc với người Việt: điểm huyệt làm đối phương bất động, nội công đẩy người bay xa, khinh công lướt trên mặt nước. Đây là những yếu tố thuộc về thể loại hư cấu, tương tự như phép thuật trong phim giả tưởng phương Tây, và nên được thưởng thức đúng như vậy.
Vấn đề nảy sinh khi những hình ảnh này được quảng bá như kỹ năng thật. Đâu đó vẫn có những lớp hoặc video hứa dạy "đánh không chạm người", "một ngón tay hạ đối thủ", và người tin vào đó có thể vừa mất tiền vừa có cảm giác an toàn sai. Những màn trình diễn kiểu này thường chỉ "hiệu quả" với học trò của chính người biểu diễn, những người đã quen hợp tác.
Ở các môn võ chính quy, những gì có thể kiểm chứng được là kỹ thuật, thể lực, thời điểm, khoảng cách và cơ học cơ thể như đòn bẩy, thăng bằng, truyền lực từ chân lên hông. Một người nhẹ cân quật ngã người nặng hơn trong judo không phải nhờ sức mạnh bí ẩn, mà nhờ làm đối phương mất thăng bằng đúng lúc. Hiểu được điều này giúp bạn chọn lớp tỉnh táo hơn.
Bạn hoàn toàn có thể yêu những bộ phim kiếm hiệp, và đó cũng là một phần văn hoá đọc và xem của nhiều thế hệ người Việt. Chỉ cần tách bạch đâu là truyện, đâu là thứ mang ra sàn tập.
Phim cũng truyền cảm hứng đúng chỗ
Không công bằng nếu chỉ nói về hiểu lầm. Phim võ thuật đã đưa rất nhiều người đến với võ đường, và nhiều người tập lâu năm thừa nhận bộ phim xem thời thơ ấu là lý do đầu tiên họ bước vào lớp. Phim cũng giúp các môn võ của một nơi được thế giới biết đến, từ kung fu Hồng Kông trong những năm 1970 cho tới làn sóng phim hành động châu Á sau này.
Một số phim còn khắc hoạ đúng những giá trị mà võ đường muốn dạy: sự kiên trì, việc thua rồi đứng dậy tập tiếp, mối quan hệ thầy trò, cái giá của bạo lực. Những bộ phim về đề tài thể thao đối kháng thường mô tả khá sát quá trình tập luyện vất vả và sự hy sinh của vận động viên.
Phim hành động hiện đại cũng có xu hướng biên đạo thực tế hơn, dùng kỹ thuật vật, khoá, đánh đứng gần với các môn đối kháng hiện nay, và nhân vật bị thương, kiệt sức sau trận đánh. Xu hướng này giúp khán giả hình dung sát hơn về giới hạn của cơ thể.
Với trẻ em, phim có thể là cánh cửa mở ra hứng thú với võ, nhưng cha mẹ nên xem cùng và trò chuyện: điều gì là diễn, vì sao ngoài đời không làm thế, và võ trong lớp học khác phim ra sao.
Xem phim võ thế nào cho tỉnh: gợi ý cho người tập và phụ huynh
Vài thói quen nhỏ giúp bạn hay con bạn vừa thưởng thức phim vừa giữ được cách nhìn đúng:
- Xem phần hậu trường. Nhiều phim có đoạn phim hậu trường về cách quay cảnh đánh. Xem phần này là cách nhanh nhất để thấy dây cáp, đệm đỡ, các lần quay hỏng.
- Đếm thời gian một pha đánh. Lần sau xem phim, bạn thử đếm xem một trận đánh trên màn ảnh dài bao lâu, rồi so với một hiệp đấu thật. Sự chênh lệch sẽ làm bạn bất ngờ.
- Để ý hậu quả. Hỏi nhau: nếu ngoài đời, người bị đánh như vậy sẽ ra sao, người đánh có gặp rắc rối pháp lý không.
- Không bắt chước tại nhà. Đặc biệt với trẻ em: không thử đá bay, nhào lộn, quật ngã bạn trên nền cứng, không thử đòn vào đầu hay cổ dù là đùa.
- Mang câu hỏi đến lớp. Nếu thấy một kỹ thuật thú vị trên phim, bạn hỏi huấn luyện viên. Người dạy giỏi sẽ giải thích phần nào có cơ sở, phần nào là dàn dựng.
Một bộ phim hay có thể là điểm khởi đầu tốt. Phần còn lại, gồm những năm tập đều đặn, những lần bị sửa thế và những bài học về kiểm soát, chỉ có trên sàn tập.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên phim võ có biết võ thật không?
Nhiều diễn viên chuyên đóng phim hành động có nền tảng võ thuật hoặc thể dục dụng cụ nhiều năm. Tuy vậy, kỹ năng biểu diễn trên phim khác với thi đấu đối kháng: diễn viên tập để động tác đẹp, rõ trước ống kính và an toàn cho bạn diễn. Không ít pha khó do diễn viên đóng thế thực hiện.
Học võ có giúp đánh được như trong phim không?
Học võ giúp bạn khoẻ hơn, phối hợp tốt hơn, có kỹ thuật thật và biết tự vệ ở mức nhất định. Nhưng những pha trong phim là dàn dựng với dây cáp, góc máy và bạn diễn hợp tác. Đặt mục tiêu đánh như phim dễ dẫn tới thất vọng hoặc chấn thương khi cố bắt chước.
Vì sao trên phim nhân vật bị đánh vào gáy là ngất?
Đó là quy ước của phim để loại một nhân vật khỏi cảnh nhanh gọn. Ngoài đời, va đập mạnh vào vùng đầu cổ có thể gây chấn thương não hoặc tổn thương cột sống cổ nghiêm trọng, không có cách nào làm người khác bất tỉnh mà chắc chắn an toàn. Không bao giờ thử điều này, kể cả để đùa.
Trẻ xem phim võ xong hay đánh bạn thì cha mẹ nên làm gì?
Nên bình tĩnh nói chuyện với con: phim là diễn, diễn viên tập rất lâu và không thực sự đánh nhau. Đặt quy tắc rõ ràng không thử đòn lên người khác. Nếu con thích võ thật, có thể cho con học ở một lớp có nề nếp, nơi con được dạy cả kiểm soát lẫn võ đức.
Phim tài liệu về võ thuật có đáng tin hơn phim truyện không?
Phim tài liệu thường gần thực tế hơn, nhưng vẫn có góc nhìn và có thể phóng đại để hấp dẫn. Một số phim tài liệu về các bậc thầy hay các môn phái có những đoạn chưa được kiểm chứng. Bạn nên xem như một nguồn tham khảo, đối chiếu thêm với các nguồn khác.
Video trên mạng biểu diễn đánh ngã nhiều người không chạm có thật không?
Những màn biểu diễn kiểu này thường chỉ thực hiện được với học trò quen của người biểu diễn, những người đã quen phối hợp. Khi gặp người lạ không hợp tác, hiệu quả thường biến mất. Nếu một lớp quảng cáo kỹ năng như vậy, bạn nên thận trọng.