Đòn chân tấn công là nhóm kỹ thuật dùng hai chân kẹp, quấn hoặc quét để làm đối phương mất thăng bằng và ngã, nhiều đòn có bật người lên khỏi mặt đất. Đây là phần làm Vovinam dễ nhận ra nhất trong các buổi biểu diễn và thi song luyện, và cũng là lý do nhiều bạn trẻ tìm đến môn này.
Nhưng đòn chân là kỹ thuật của người đã có nền tảng, không phải bài học của tháng đầu tiên. Bài viết giải thích bản chất kỹ thuật ở mức nguyên lý, vì sao nó được xếp ở cấp cao hơn, điều lệ thi đấu thường giới hạn ra sao, và lộ trình các lớp nền người tập cần đi qua. Bài không hướng dẫn tự tập: những kỹ thuật này chỉ nên học trên thảm, với huấn luyện viên và người đỡ.
Đòn chân tấn công thực chất là gì
Trong phần lớn môn võ, chân dùng để đá: lực đi từ hông qua chân vào mục tiêu. Đòn chân tấn công của Vovinam dùng chân theo cách khác: hai chân hoạt động như một chiếc kéo hay một vòng khoá, kẹp vào thân, vào chân hoặc vùng vai của đối phương, rồi dùng xoay người và trọng lượng cơ thể để làm đối phương mất trụ. Nói gọn, đó là kỹ thuật vật ngã bằng chân thay vì bằng tay.
Vì dùng cả trọng lượng cơ thể và thường có pha bật nhảy, đòn chân đòi hỏi ba thứ cùng lúc: thời điểm vào đúng lúc đối phương đang dồn trọng tâm, khả năng kiểm soát thân người trên không, và kỹ năng ngã an toàn của cả người thực hiện lẫn người bị thực hiện. Thiếu một trong ba, nguy cơ chấn thương tăng rõ rệt, đặc biệt ở cổ, vai, đầu gối và cột sống.
Tên gọi, số lượng và thứ tự các đòn chân được quy định trong giáo trình của môn, theo từng cấp. Người ngoài nhìn vào thường chỉ thấy pha bay người ngoạn mục, còn người tập lâu năm thì biết phần lớn công sức nằm ở những buổi tập ngã, tập xoay hông, tập chân kẹp chậm trên thảm hàng trăm lần trước khi được làm ở tốc độ thật.
Vì sao đòn chân trở thành dấu ấn của Vovinam
Khác biệt dễ nhìn thấy. Đứng cạnh các môn đánh đứng hay các môn vật, những pha dùng hai chân quật ngã là hình ảnh mà người xem nhớ ngay. Trong các buổi đồng diễn, phần song luyện có đòn chân thường được đặt ở đoạn cao trào.
Hợp với triết lý cương nhu. Đòn chân không đối đầu sức mạnh trực diện mà tận dụng đà, trọng tâm của đối phương, đúng với nguyên lý phối hợp cứng và mềm mà môn đề cao.
Có chỗ đứng trong thi đấu. Các nội dung song luyện, đa luyện và một số nội dung đối kháng theo điều lệ cho phép trình diễn hoặc sử dụng đòn chân, giúp kỹ thuật này được rèn và duy trì qua các thế hệ võ sinh.
Một mục tiêu để phấn đấu. Với võ sinh trẻ, được học đòn chân là một mốc rõ ràng sau nhiều tháng tập căn bản. Điều đó giữ động lực, miễn là huấn luyện viên không đẩy nhanh vì người học sốt ruột.
Lộ trình các lớp nền trước khi chạm tới đòn chân
Mỗi câu lạc bộ có giáo trình riêng, nhưng lộ trình an toàn thường đi qua các lớp nền theo thứ tự dưới đây. Nếu một lớp cho người mới tập đòn chân mà bỏ qua những bước này, bạn nên hỏi lại.
- Ngã an toàn: ngã ngửa, ngã nghiêng, lộn trước, lộn sau trên thảm cho tới khi thành phản xạ, không chống tay cứng, không để đầu chạm sàn.
- Sức mạnh thân giữa và hông: các bài cơ bụng, cơ lưng, xoay hông giúp kiểm soát thân người khi chân rời khỏi mặt đất.
- Độ dẻo vừa đủ ở hông và đùi sau, đạt dần qua nhiều tuần, không ép giãn gây đau.
- Kỹ thuật vật và quật cơ bản bằng tay, để hiểu cảm giác làm mất trụ một người.
- Tập chân kẹp ở tư thế thấp, chậm, không bật nhảy, với bạn tập hợp tác và cùng cân nặng.
- Tăng dần độ cao và tốc độ dưới sự giám sát của huấn luyện viên, có người đỡ, thảm dày.
Người thực hiện và người bị thực hiện đều phải được tập ngã trước. Trong một cặp tập đòn chân, người “chịu đòn” cần kỹ năng ngã không kém người ra đòn; vì thế huấn luyện viên thường chỉ ghép cặp những võ sinh cùng trình độ và đã quen nhau.
Rủi ro chấn thương và cách lớp tốt kiểm soát
Đòn chân không phải kỹ thuật “nguy hiểm vô cớ” nếu được tổ chức đúng. Bảng dưới liệt kê các rủi ro thường được nhắc và biện pháp bạn nên thấy ở lớp tập.
| Rủi ro | Nguyên nhân thường gặp | Lớp tốt làm gì |
|---|---|---|
| Chấn thương cổ, đầu khi ngã | Người bị kẹp không biết ngã, xoay đầu sai, sàn cứng | Bắt buộc thảm dày, tập ngã kỹ, cấm làm ngoài thảm |
| Đau gối, xoắn khớp gối | Chân trụ vặn khi tiếp đất, xoay người quá đà | Tập chậm ở tư thế thấp trước, dừng khi có đau |
| Chấn thương vai, cổ tay | Chống tay thẳng khi ngã | Sửa phản xạ chống tay ngay từ bài ngã đầu tiên |
| Va chạm do lệch cân nặng | Ghép cặp chênh lệch lớn | Ghép cặp theo cân nặng và trình độ |
| Mệt mỏi cuối buổi | Tập đòn khó khi đã kiệt sức | Xếp đòn chân ở đầu phần kỹ thuật, không cuối buổi |
Nếu sau một lần ngã bạn thấy đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, nhìn mờ hay lơ mơ, hãy dừng tập ngay và đi khám. Chấn thương đầu cần bác sĩ đánh giá, không nên “nghỉ một lát rồi tập tiếp”.
Đòn chân trong điều lệ thi đấu
Ở các giải Vovinam, đòn chân thường xuất hiện rõ nhất trong nội dung song luyện và đa luyện, nơi các vận động viên trình diễn theo bài biên soạn sẵn. Giám khảo chấm độ chính xác, độ an toàn, nhịp phối hợp và tinh thần. Một pha đòn chân đẹp nhưng để bạn diễn tiếp đất sai, mất kiểm soát thường bị trừ điểm, vì sự an toàn của bạn diễn là một phần của kỹ thuật.
Trong nội dung đối kháng, điều lệ của từng giải và từng thời kỳ quy định đòn nào được dùng, được dùng ở đâu, được tính điểm thế nào; một số đòn kẹp vào vùng cổ hoặc đầu có thể bị giới hạn hay cấm để bảo vệ vận động viên. Vì thế không thể nói chung chung “đấu Vovinam được dùng mọi đòn chân”. Vận động viên và huấn luyện viên cần đọc điều lệ của đúng giải mình tham gia.
Với phụ huynh có con đi thi, điều đáng hỏi là con thi nội dung nào, nội dung đó có đòn chân không, và con đã tập đòn đó bao lâu với bạn diễn hiện tại. Một bài song luyện mới ghép cặp vài tuần trước giải thường rủi ro hơn bài đã tập nhiều tháng.
Hiểu lầm cần tránh về đòn chân
“Đòn chân dùng để tự vệ ngoài đường.” Đòn chân cần thảm, cần bạn tập hợp tác, cần khoảng trống. Ngoài đời, mặt đường cứng, có xe cộ, có thể có nhiều người: bật người lên là tự đặt mình vào rủi ro. Tự vệ thực tế ưu tiên tránh, thoát và rời đi.
“Xem video là tập được.” Video chỉ cho thấy hình dáng bên ngoài, không cho thấy cách người tập ngã, cách người đỡ đứng, độ dày thảm. Tự tập theo video, nhất là với bạn bè chưa học ngã, là cách nhanh nhất để chấn thương cổ và đầu.
“Người nhỏ con không làm được.” Đòn chân dựa vào thời điểm và trọng tâm hơn là cơ bắp, nên người nhỏ con vẫn thực hiện được khi đủ nền. Tuy vậy, ghép cặp vẫn phải theo cân nặng để giữ an toàn.
“Học đòn chân sớm mới giỏi.” Học sớm khi chưa vững ngã chỉ làm tăng rủi ro. Người lên cấp vững vàng thường là người dành nhiều thời gian cho căn bản.
Quan sát một buổi dạy đòn chân: dấu hiệu lớp làm đúng
Nếu bạn hoặc con bạn đã đến giai đoạn học đòn chân, một buổi đứng xem từ bên ngoài sẽ cho biết khá nhiều về cách lớp quản lý rủi ro. Những dấu hiệu dưới đây là điều bạn nên thấy.
- Khu vực tập đòn chân được tách riêng, thảm liền mạch, không có khe hở hay mép thảm lật lên.
- Mỗi lượt chỉ một cặp thực hiện, các cặp khác đứng ngoài quan sát, không tập chồng lấn trên cùng một khoảng thảm.
- Huấn luyện viên hoặc phụ tá đứng sát cặp tập, sẵn sàng đỡ phần vai và đầu của người bị quật.
- Đòn mới được làm mẫu chậm, chia từng giai đoạn, người học làm chậm nhiều lượt trước khi tăng tốc.
- Người tập được quyền nói “dừng” bất cứ lúc nào, và lời đó được tôn trọng ngay, không bị chê là nhát.
- Sau buổi, huấn luyện viên hỏi ai đau ở đâu, ghi nhận và điều chỉnh cho buổi sau.
Ngược lại, nếu thấy nhiều cặp cùng bật nhảy trên một khoảng thảm chật, người mới được đẩy vào làm “bia” cho người cấp cao biểu diễn, hay ai kêu đau bị bảo cố lên, đó là những tín hiệu nên nói chuyện thẳng với người phụ trách lớp hoặc tìm lớp khác.
Không học đòn chân vẫn tập Vovinam trọn vẹn
Không phải ai đến với Vovinam cũng cần, hay nên, tập đòn chân bật nhảy. Người trên bốn mươi tuổi mới bắt đầu, người có tiền sử chấn thương cột sống, thoát vị đĩa đệm, đau gối mạn tính, hay người từng bị chấn động não nên trao đổi với bác sĩ và huấn luyện viên để chọn hướng tập phù hợp. Nhiều lớp cho phép người tập bỏ qua phần bật nhảy, chỉ học nguyên lý ở tư thế thấp hoặc không học phần này.
Vovinam còn rất nhiều thứ để học ngoài đòn chân: căn bản công phu, quyền, khoá gỡ, phản đòn, binh khí, phần võ đạo. Một người tập đều, hiểu bài, ngã an toàn và gỡ được những tình huống nắm thông thường đã nhận được phần lớn giá trị của môn. Đòn chân là một chương của giáo trình, không phải điều kiện để được coi là người tập Vovinam.
Nếu bạn là người trẻ, khoẻ, thích phần kỹ thuật bay người, hãy kiên nhẫn. Khi được học đúng thời điểm, với nền ngã tốt, đòn chân trở thành phần thú vị nhất của quá trình tập. Khi học vội, nó dễ trở thành lý do khiến bạn phải nghỉ nhiều tháng.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì võ sinh Vovinam bắt đầu học đòn chân?
Tuỳ giáo trình và câu lạc bộ, nhưng thường không phải ở cấp nhập môn. Người tập phải vững ngã, có thân giữa khoẻ và được huấn luyện viên đánh giá sẵn sàng. Ở nhiều nơi, đòn chân xuất hiện từ giai đoạn đã lên một vài cấp, và được dạy từ tư thế thấp trước khi có bật nhảy.
Trẻ em có nên tập đòn chân Vovinam không?
Trẻ nhỏ thường chỉ tập vận động, ngã và căn bản. Đòn chân bật nhảy thường để dành cho trẻ lớn hơn, khi đã vững ngã và có người đỡ. Cha mẹ nên hỏi lớp cụ thể con đang tập đòn chân ở mức nào, trên thảm gì, ai giám sát, và có quyền đề nghị con chưa tập phần này.
Đòn chân có gây nguy hiểm cho người bị thực hiện không?
Có nếu người đó chưa biết ngã hoặc tập trên sàn cứng. Đó là lý do người “chịu đòn” cũng phải được huấn luyện ngã trước, cặp tập phải cùng trình độ và cân nặng, thảm phải đủ dày. Khi các điều kiện đó được giữ, rủi ro giảm nhiều nhưng không bằng không.
Có thể tự tập đòn chân ở nhà với bạn bè không?
Không nên. Đòn chân cần thảm dày, người đỡ và huấn luyện viên quan sát. Ở nhà thiếu tất cả những điều đó, và bạn bè chưa học ngã rất dễ chấn thương đầu, cổ. Ở nhà chỉ nên tập bổ trợ như cơ bụng, độ dẻo hông và ôn động tác chậm không có người.
Đòn chân Vovinam khác gì với đòn khoá chân của các môn vật dưới sàn?
Các môn vật dưới sàn dùng chân để khoá, kiểm soát đối phương khi cả hai đã ở dưới đất. Đòn chân Vovinam thường bắt đầu từ tư thế đứng, đưa người lên để kẹp và quật đối phương xuống. Hai nhóm có điểm giống ở việc dùng chân kiểm soát thân người, nhưng bối cảnh và cách tập khác nhau.
Người hay đau lưng có học Vovinam được không nếu bỏ đòn chân?
Thường được, với điều kiện bác sĩ cho phép và huấn luyện viên đồng ý điều chỉnh. Người đau lưng có thể tập căn bản, quyền, phần gỡ ở cường độ vừa, hạn chế ngã mạnh và động tác xoắn vặn. Khi cơn đau tăng sau buổi tập, cần dừng và đi khám.