Vovinam là môn võ do người Việt sáng lập, được giới thiệu từ cuối thập niên 1930, về sau gắn thêm tên gọi Việt Võ Đạo. Môn này tổng hợp đòn tay, đòn chân, khoá gỡ, vật ngã, phản đòn, bài quyền và binh khí, trong đó các đòn chân tấn công là nét dễ nhận ra nhất. Người tập mặc võ phục màu xanh dương, học theo hệ thống cấp đai riêng và theo một nguyên lý xuyên suốt là phối hợp cứng và mềm.
Với người định học, điều quan trọng không phải là thuộc lòng niên đại mà là hiểu Vovinam gồm những phần nào, một buổi tập diễn ra ra sao và môn này hợp với ai. Bài viết đi lần lượt qua nguồn gốc ở mức sử liệu chắc chắn, các nhóm kỹ thuật, tinh thần võ đạo của môn, rồi tới những hiểu lầm thường gặp và cách tiếp cận một lớp Vovinam lần đầu.
Nguồn gốc: những gì sử liệu ghi nhận rõ
Các tài liệu của chính môn phái và các bài viết phổ biến đều thống nhất ở một điểm: Vovinam do võ sư Nguyễn Lộc sáng lập, mốc thường được nêu là năm 1938 tại miền Bắc. Theo tài liệu môn phái, sau đó môn được biểu diễn công khai ở Hà Nội và bắt đầu mở lớp dạy rộng hơn. Bối cảnh khi ấy là giai đoạn nhiều người trẻ tìm cách rèn thân thể và tinh thần dân tộc, nên môn võ mới được giới thiệu như một con đường rèn luyện cả hai.
Ý tưởng nền của người sáng lập là chắt lọc từ võ cổ truyền Việt Nam, đồng thời tham khảo kỹ thuật của các môn võ khác như vật, nhu thuật hay quyền thuật, để tạo ra một hệ thống dễ phổ biến, có giáo trình và cấp bậc rõ. Đây là điểm cần nhớ khi so với võ cổ truyền: Vovinam không phải một dòng truyền thừa hàng trăm năm, mà là môn võ hiện đại có chủ đích xây dựng giáo trình.
Sau năm 1954, Vovinam phát triển mạnh ở miền Nam; sau năm 1975, môn dần được phục hồi và phát triển trên cả nước, có tổ chức liên đoàn ở cấp quốc gia và quốc tế. Nhiều chi tiết khác như ngày tháng cụ thể của từng sự kiện, tên những người tham gia buổi biểu diễn đầu tiên hay số lượng võ sinh từng thời kỳ có nhiều phiên bản kể khác nhau. Nếu bạn cần dùng các chi tiết đó cho bài viết hay bài giảng, hãy đối chiếu tài liệu chính thức của liên đoàn thay vì tin một nguồn truyền miệng.
Các nhóm kỹ thuật làm nên Vovinam
Căn bản công phu. Tấn pháp, thế thủ, đòn tay (đấm thẳng, đấm móc, chém, chỏ), đòn chân (đá thẳng, đá cạnh, đá tạt, gối). Đây là phần chiếm nhiều thời gian nhất của người mới, giống các môn đánh đứng khác, và là nền để học mọi phần sau.
Đòn chân tấn công. Nhóm kỹ thuật dùng hai chân kẹp hoặc quét để làm đối phương mất thăng bằng, nhiều đòn có bật nhảy. Đây là phần làm Vovinam nổi tiếng khi biểu diễn, nhưng chỉ được dạy khi người tập đã vững ngã, vững thân, trên thảm và có người đỡ.
Khoá gỡ và phản đòn. Cách gỡ khi bị nắm tay, nắm áo, ôm, bóp cổ, và cách đáp lại một đòn tấn công cụ thể. Phản đòn được dạy thành từng cặp tình huống, tập chậm với bạn tập rồi mới tăng tốc.
Vật và ngã. Kỹ thuật quật ngã, đè giữ và quan trọng nhất là ngã an toàn. Người mới thường được tập ngã sớm vì đây là kỹ năng bảo vệ mình trong mọi buổi tập về sau.
Quyền, song luyện, đa luyện. Quyền là chuỗi động tác tập một mình; song luyện là bài biên soạn sẵn cho hai người; đa luyện là một người chống nhiều người theo kịch bản. Đây là phần thường thấy trong thi quyền và biểu diễn.
Binh khí. Ở cấp cao hơn, người tập làm quen côn, kiếm, đao và một số binh khí khác theo giáo trình. Với phần lớn người học phong trào, đây là phần văn hoá và rèn phối hợp, không phải kỹ năng mang ra đời sống.
Tinh thần Việt Võ Đạo: cương nhu phối triển
Nguyên lý hay được nhắc nhất của Vovinam là cương nhu phối triển: cứng và mềm phối hợp, phát triển cùng nhau. Ở mức kỹ thuật, điều này có nghĩa là có lúc dùng lực trực diện, có lúc thuận theo lực của đối phương để gỡ, để quật. Ở mức rèn người, nó được diễn giải là biết cứng rắn khi cần, mềm mỏng khi nên, không cố chấp một kiểu phản ứng.
Nghi thức chào cũng mang ý nghĩa riêng. Khi nghiêm lễ, người tập đặt bàn tay phải lên ngực trái; cách giải thích phổ biến trong môn là bàn tay cứng như thép đặt lên trái tim, nghĩa là sức mạnh phải đi cùng tình thương. Người mới thường được giải thích điều này ngay từ buổi đầu, cùng với nội quy lớp.
Ngoài kỹ thuật, các lớp Vovinam thường dành thời gian cho phần gọi chung là võ đạo: tôn trọng thầy và bạn tập, không dùng võ để bắt nạt, giữ kỷ luật trong sinh hoạt. Mức độ đầu tư cho phần này khác nhau giữa các câu lạc bộ. Có nơi chỉ nhắc vài phút đầu buổi, có nơi tổ chức sinh hoạt riêng. Đó là một tiêu chí đáng hỏi khi bạn chọn lớp, nhất là khi cho con học.
Một buổi tập Vovinam điển hình diễn ra thế nào
Mỗi câu lạc bộ có nhịp riêng, nhưng một buổi tập khoảng chín mươi phút cho lớp phong trào thường theo trình tự sau. Nắm trước trình tự giúp người mới đỡ bỡ ngỡ và biết mình đang ở phần nào.
- Xếp hàng theo cấp đai, nghiêm lễ chào thầy và chào nhau, điểm danh nhanh.
- Khởi động toàn thân khoảng mười lăm phút: chạy nhẹ, xoay khớp, các bài làm nóng hông và cổ chân vì Vovinam dùng chân nhiều.
- Tập căn bản: tấn pháp, đòn tay, đòn chân vào không khí rồi vào đích, có người sửa tư thế.
- Tập kỹ thuật theo giáo trình cấp: khoá gỡ, phản đòn hoặc ngã, chia cặp theo trình độ và cân nặng tương đương.
- Tập quyền hoặc song luyện, người cấp cao kèm người mới.
- Thể lực bổ trợ ngắn: hít đất, gập bụng, nhảy, tuỳ sức từng người.
- Giãn cơ, nghe nhận xét của huấn luyện viên, nghiêm lễ kết thúc.
Đối luyện tự do hay đấu tập thường chỉ xuất hiện ở người đã có nền tảng và luôn có bảo hộ. Nếu buổi đầu bạn bị cho đấu ngay với người cấp cao, đó là dấu hiệu nên cân nhắc lại lớp đó.
Vovinam hợp với ai, chưa hợp với ai
Không có môn võ nào hợp với tất cả mọi người. Bảng dưới đây không đánh giá Vovinam hơn hay kém môn khác, chỉ giúp bạn tự soi mục tiêu của mình.
| Nếu bạn… | Vovinam đáp ứng thế nào | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Muốn học một môn võ Việt, có văn hoá và lễ nghi | Có giáo trình, có tinh thần võ đạo được nói rõ | Hỏi lớp có dành thời gian cho phần võ đạo không |
| Muốn tập toàn diện tay, chân, ngã, gỡ | Giáo trình phủ rộng nhiều nhóm kỹ thuật | Mỗi nhóm đi chậm hơn một môn chuyên sâu |
| Muốn thi đấu | Có thi quyền, song luyện và đối kháng theo điều lệ | Hệ thống giải phụ thuộc nơi bạn sống |
| Hay đau gối, đau lưng | Có thể tập phần quyền, căn bản ở cường độ vừa | Đòn chân bật nhảy và ngã cần cân nhắc, hỏi bác sĩ trước |
| Chỉ muốn đánh đối kháng nhiều | Có đối kháng ở cấp cao hơn | Môn chuyên đối kháng có thể hợp hơn với mục tiêu này |
Điểm mạnh dễ thấy của Vovinam là độ phổ biến: nhiều trường học, nhà văn hoá có lớp, nên dễ tìm chỗ tập gần nhà. Điểm cần kiểm là chất lượng từng lớp chênh nhau khá nhiều, vì thế buổi học thử quan trọng hơn danh tiếng của môn.
Những hiểu lầm thường gặp về Vovinam
“Vovinam chỉ toàn đòn chân bay người.” Đòn chân tấn công là phần nổi khi biểu diễn, nhưng người mới dành phần lớn thời gian cho căn bản, ngã, gỡ và quyền. Nhiều võ sinh tập nhiều năm vẫn chỉ dùng đòn chân trong bài và trong thi theo điều lệ.
“Vovinam là võ cổ truyền.” Vovinam kế thừa nhiều yếu tố từ võ cổ truyền nhưng là môn được sáng lập trong thời hiện đại, có hệ thống quản lý riêng. Võ cổ truyền Việt Nam là tập hợp nhiều môn phái lâu đời, có liên đoàn riêng.
“Học Vovinam vài tháng là tự vệ được.” Kỹ thuật thoát nắm học được khá sớm, nhưng dùng được dưới áp lực thật cần thời gian tập đối luyện. Tự vệ thực tế trước hết là tránh và rời đi, võ chỉ là phương án sau cùng.
“Đai trắng là người mới.” Trong Vovinam, thứ tự màu khác các môn Nhật, Hàn: người mới đeo đai xanh dương, còn màu trắng thuộc cấp cao nhất.
Bắt đầu học Vovinam: chuẩn bị gì cho ba tháng đầu
Bạn không cần thể lực đặc biệt để bắt đầu. Ba tháng đầu chủ yếu là làm quen tấn, đòn cơ bản, ngã an toàn và vài bài khoá gỡ đầu tiên. Đồ cần có là võ phục màu xanh theo quy định của câu lạc bộ, đai của người mới, và khi bắt đầu tập đối luyện thì thêm bảo hộ hạ bộ (với nam) và bảo vệ răng. Phần lớn lớp cho tập thử một hai buổi bằng đồ thể thao thường.
Người lớn mới tập nên nói trước với huấn luyện viên về tiền sử chấn thương, bệnh tim mạch, huyết áp hay hen. Những ai từng chấn thương đầu, đang đau lưng, đau gối nên hỏi bác sĩ trước khi tập phần ngã và đòn chân. Một lớp tốt sẽ cho bạn thay động tác thay vì bắt làm giống cả lớp.
Ví dụ giả định: một nhân viên văn phòng ba mươi lăm tuổi ở Đà Nẵng đi tập ba buổi mỗi tuần sau giờ làm. Tháng đầu chị chỉ tập căn bản, ngã và hai bài gỡ; tháng thứ hai thuộc bài quyền nhập môn; sang tháng thứ ba mới bắt đầu tập phản đòn với bạn cùng cấp. Nhịp tiến chậm nhưng đều như vậy là bình thường, và thường bền hơn kiểu tập dồn rồi bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Vovinam và Việt Võ Đạo có phải là hai môn khác nhau không?
Không. Vovinam là tên gốc của môn, Việt Võ Đạo là tên gọi được gắn thêm về sau để nhấn mạnh phần đạo, tức phần rèn luyện con người. Ngày nay hai tên thường được dùng song song, ví dụ Vovinam – Việt Võ Đạo, và chỉ cùng một hệ thống kỹ thuật, cấp đai, giáo trình.
Vì sao võ phục Vovinam màu xanh dương?
Màu xanh dương là màu quy định của môn, gắn với hình ảnh hy vọng và tuổi trẻ theo cách giải thích phổ biến trong các tài liệu Vovinam. Về mặt thực tế, màu võ phục giúp nhận ra môn ngay khi nhìn một nhóm tập, nhất là trong các buổi đồng diễn đông người ở công viên hay sân trường.
Trẻ mấy tuổi thì học Vovinam được?
Nhiều câu lạc bộ nhận trẻ từ khoảng sáu, bảy tuổi vào lớp thiếu nhi riêng, tập vận động, đòn cơ bản và lễ nghi. Đòn chân bật nhảy và phần ngã quật thường để dành cho trẻ lớn hơn. Cha mẹ nên hỏi lớp có tách nhóm theo tuổi không và ai trực tiếp dạy trẻ.
Người lớn tuổi có học Vovinam được không?
Được, nếu chọn lớp chịu điều chỉnh. Người trên năm mươi có thể tập căn bản, quyền và phần gỡ ở tốc độ chậm, bỏ qua đòn chân bật nhảy và quật mạnh. Nên khám sức khoẻ trước, nhất là tim mạch và xương khớp, và nói rõ giới hạn của mình với huấn luyện viên.
Vovinam có thi đấu ở các đại hội thể thao không?
Vovinam có hệ thống giải trong nước theo liên đoàn và đã có mặt trong chương trình một số kỳ đại hội thể thao khu vực Đông Nam Á. Nội dung thi thường gồm quyền, song luyện, đa luyện và đối kháng theo hạng cân. Điều lệ từng giải quy định cụ thể nội dung và đòn được phép.
Học Vovinam có cần học cả binh khí không?
Binh khí nằm trong giáo trình ở các cấp cao hơn, thường bắt đầu bằng côn rồi đến các loại khác. Người tập phong trào ở cấp thấp chủ yếu học tay không. Binh khí trong lớp là bài tập phối hợp và giữ gìn truyền thống, không phải kỹ năng để mang theo hay sử dụng ngoài đời.