Lễ nghi trong võ đường là tập hợp những phép tắc ứng xử trên và quanh sàn tập: chào khi bước lên và rời sàn, chào thầy khi bắt đầu và kết thúc buổi, chào bạn tập trước và sau mỗi lượt tập cặp, xếp hàng theo cấp đai, xin phép khi đến muộn hoặc cần rời sàn. Chi tiết mỗi môn mỗi khác, nhưng tinh thần chung giống nhau: giữ trật tự, giữ an toàn và thể hiện sự tôn trọng.
Người mới thường ngại vì không biết làm gì cho đúng. Tin tốt là không ai chờ bạn biết hết từ buổi đầu. Bạn chỉ cần quan sát người tập cũ, làm theo, và hỏi khi không chắc. Bài này giải thích những lễ nghi phổ biến nhất, lý do đằng sau từng việc, và những tình huống người mới hay lúng túng.
Lễ nghi để làm gì: không phải hình thức cho có
Nhìn từ ngoài, việc cúi chào, xếp hàng, ngồi im trước buổi tập có thể trông như nghi thức rườm rà. Nhưng hầu hết các phép tắc trong võ đường đều có chức năng rất thực tế. Chức năng đầu tiên là an toàn. Một sàn tập có hai mươi người đang đá, quật, ngã cùng lúc cần một hệ thống tín hiệu rõ ràng: khi nào bắt đầu, khi nào dừng, ai đang phụ trách. Lễ chào mở đầu và kết thúc đánh dấu ranh giới đó, giúp mọi người cùng chuyển trạng thái.
Chức năng thứ hai là tạo khoảng chuyển tiếp về tinh thần. Bạn đến lớp sau một ngày làm việc hay một buổi học căng thẳng. Vài giây đứng nghiêm, cúi chào, ngồi im thở đều là lúc gác lại chuyện bên ngoài để tập trung vào cơ thể. Người tập lâu thường nói phần chào đầu buổi giúp họ "vào nhịp" nhanh hơn.
Chức năng thứ ba là xây dựng văn hoá tôn trọng. Khi mỗi lượt tập cặp đều bắt đầu và kết thúc bằng một cái chào, người tập được nhắc liên tục rằng người trước mặt là bạn tập chứ không phải bao cát. Điều này đặc biệt quan trọng ở các môn có tiếp xúc, nơi ranh giới giữa tập luyện và đánh nhau thật cần được giữ rõ.
Hiểu được ba chức năng này, bạn sẽ thấy lễ nghi không phải để phân biệt trên dưới một cách cứng nhắc, mà để mọi người tập cùng nhau một cách an toàn và đàng hoàng.
Những cách chào phổ biến ở các môn
Cúi chào đứng. Thường gặp ở karate, judo, taekwondo, aikido: đứng thẳng, hai tay để dọc thân hoặc đặt lên đùi, cúi người về phía trước. Độ sâu và thời gian cúi tuỳ truyền thống. Mắt có nơi yêu cầu nhìn xuống, có nơi cho phép nhìn người đối diện khi chào bạn tập để giữ an toàn.
Chào quỳ. Ở một số môn gốc Nhật, đầu và cuối buổi cả lớp quỳ ngồi trên gót chân rồi cúi chào, hai tay đặt trước mặt. Người có vấn đề đầu gối nên báo trước với huấn luyện viên; nhiều nơi cho phép ngồi xếp bằng hoặc đứng thay thế.
Chào của Vovinam. Môn sinh Vovinam chào bằng cách đặt bàn tay phải lên ngực trái. Cách giải thích cụ thể về ý nghĩa có thể khác nhau giữa các nơi, bạn nên nghe trực tiếp từ huấn luyện viên của mình thay vì dựa vào thông tin trên mạng.
Chào tay ôm quyền. Một số môn võ cổ truyền và wushu dùng cách chào một tay nắm, một tay xoè áp vào nhau trước ngực. Chi tiết tay nào nắm, tay nào xoè có quy ước riêng theo từng môn.
Chạm găng. Ở boxing, kickboxing, muay, trước khi tập đối kháng hai người thường chạm găng nhẹ vào nhau. Đây là cách chào phổ biến ở các môn không có nghi thức cúi chào, mang cùng thông điệp: chúng ta tập cùng nhau, không phải đánh nhau.
Một buổi tập điển hình: lễ nghi từ lúc đến tới lúc về
Trình tự dưới đây là khung chung thường gặp. Võ đường của bạn có thể khác ở chi tiết, nhưng các mốc chính hầu như giống nhau:
- Đến sớm vài phút. Thay đồ, cởi giày dép để đúng chỗ ngoài sàn, tháo đồng hồ, nhẫn, khuyên tai, buộc gọn tóc dài. Móng tay móng chân nên cắt ngắn từ trước ở nhà.
- Chào khi bước lên sàn. Ở nhiều võ đường, người tập cúi chào về phía chính diện của sàn trước khi bước lên. Nơi đây thường treo ảnh người sáng lập môn hoặc biểu tượng của võ đường; cái chào mang ý tôn trọng nơi tập.
- Khởi động nhẹ hoặc ngồi chờ. Không chạy nhảy đùa nghịch, không thử đòn với bạn khi lớp chưa bắt đầu.
- Xếp hàng khi có hiệu lệnh. Thường xếp theo cấp đai, cấp cao đứng một đầu, người mới đứng đầu kia. Nếu không biết đứng đâu, bạn đứng cuối hàng hoặc hỏi người bên cạnh.
- Lễ chào mở đầu. Cả lớp chào thầy, có nơi chào thêm về phía chính diện. Một số nơi có vài giây ngồi im nhắm mắt để ổn định nhịp thở.
- Trong buổi tập. Chào bạn tập trước và sau mỗi lượt tập cặp. Khi huấn luyện viên hô dừng hoặc vỗ tay, dừng ngay lập tức và quay về phía người hướng dẫn.
- Lễ chào kết thúc. Xếp hàng lại, chào thầy, nhiều nơi chào thêm bạn tập. Cảm ơn người đã tập cùng mình.
- Rời sàn. Cúi chào khi bước ra khỏi sàn, rồi mới đi giày dép.
Nhiều võ đường còn có thói quen cả lớp cùng dọn sàn, lau thảm sau buổi tập. Việc này vừa giữ vệ sinh vừa là một phần của tinh thần coi nơi tập là của chung. Người mới nên tham gia ngay từ những buổi đầu.
Xưng hô trong võ đường
Xưng hô là chỗ người mới hay lúng túng nhất, vì mỗi môn và mỗi võ đường dùng một kiểu. Ở các võ đường Việt Nam, cách gọi phổ biến là thầy hoặc võ sư cho người đứng lớp có cấp cao, huấn luyện viên trong bối cảnh thể thao, và anh, chị cho học trò cũ có cấp cao hơn mình. Một số môn có danh xưng riêng theo cấp, như huấn luyện viên, võ sư, võ sư cấp cao trong hệ thống của môn đó.
Ở các võ đường dạy môn gốc nước ngoài, có nơi giữ danh xưng nguyên gốc: sensei trong karate, judo, aikido; sabeom-nim trong taekwondo; kru trong muay Thái; professor hay coach trong một số lớp BJJ. Việc dùng danh xưng gốc không bắt buộc ở mọi nơi; bạn nghe xem học trò cũ gọi thế nào rồi gọi theo.
Ngoài danh xưng, có vài thói quen ngôn ngữ trên sàn. Khi được thầy sửa, nhiều nơi đáp lại bằng một tiếng "dạ" hoặc từ tương đương trong môn, kèm cái gật đầu, để cho thấy mình đã nghe. Hạn chế tranh luận khi đang tập; nếu có thắc mắc về kỹ thuật, bạn hỏi vào lúc nghỉ hoặc sau buổi. Điều này không phải vì không được hỏi, mà vì dừng cả lớp để tranh luận làm mất nhịp của mọi người.
Ngoài sàn tập, quan hệ thường thoải mái hơn nhiều. Không ít võ đường có không khí như một nhóm bạn sau giờ tập, và thầy cũng là người dễ gần. Lễ nghi chủ yếu áp dụng trong không gian và thời gian của buổi tập.
Những tình huống người mới hay lúng túng
Dưới đây là cách xử lý thông thường cho những tình huống hay gặp. Khi võ đường có quy định riêng, quy định đó được ưu tiên:
| Tình huống | Cách xử lý thường gặp |
|---|---|
| Đến muộn khi lớp đã bắt đầu | Thay đồ nhanh, đứng hoặc quỳ ở mép sàn chờ thầy ra hiệu, chào rồi mới vào hàng. Không tự ý đi xuyên qua giữa lớp đang tập. |
| Cần rời sàn giữa buổi (đi vệ sinh, uống nước, thấy mệt) | Báo hoặc xin phép người hướng dẫn. Nếu thấy chóng mặt, đau ngực, buồn nôn thì dừng ngay và báo, không cần chờ đúng thủ tục. |
| Đai bị tuột trong lúc tập | Quay lưng về phía chính diện hoặc về phía thầy, buộc lại nhanh, rồi quay lại tập. |
| Không nhớ động tác thầy vừa làm mẫu | Quan sát người bên cạnh, hoặc hỏi nhỏ bạn tập. Hỏi thầy vào lúc chuyển bài. |
| Bạn tập ra đòn quá mạnh | Nói rõ với bạn tập ngay lúc đó, nếu vẫn tiếp diễn thì báo người hướng dẫn. Đây là việc đúng, không phải mách lẻo. |
| Bị đau, chấn thương | Dừng ngay, báo người hướng dẫn. Lễ nghi không bao giờ đứng trên an toàn. |
| Không biết có được uống nước hay không | Hỏi từ đầu buổi. Phần lớn lớp hiện nay có giờ nghỉ uống nước; nếu nóng và khát quá thì xin phép uống. |
Điểm chung của các cách xử lý trên: giữ trật tự cho cả lớp, nhưng an toàn luôn đứng đầu. Lớp nào coi việc người bị đau tự rời sàn là "vô lễ" thì lớp đó đang hiểu sai lễ nghi.
Khi lễ nghi bị đẩy quá xa
Lễ nghi tồn tại để phục vụ việc tập an toàn và tôn trọng. Khi nó bị dùng để biện minh cho những điều ngược lại, đó là tín hiệu cần để ý. Một số dấu hiệu: phạt nặng hoặc sỉ nhục người mới chỉ vì chào sai; yêu cầu người có vấn đề đầu gối phải quỳ lâu dù đã báo; cấm học trò hỏi bất cứ điều gì về kỹ thuật; dùng "tôn sư" để đòi hỏi những việc không liên quan đến tập luyện.
Lễ nghi cũng không nên trở thành rào cản khiến người mới ngại đến lớp. Một võ đường lành mạnh giải thích phép tắc cho người mới, cho phép sai trong những tuần đầu, và sửa một cách nhẹ nhàng. Người tập cũ được kỳ vọng làm gương chứ không phải bắt lỗi người mới.
Ngược lại, một số lớp hiện đại bỏ gần hết lễ nghi để không khí thoải mái hơn. Điều này không sai, nhưng nên giữ lại những phần mang chức năng an toàn: tín hiệu bắt đầu và dừng rõ ràng, quy tắc chào bạn tập trước khi tập cặp, quy định về trang sức và móng tay. Bỏ đi phần hình thức thì được, bỏ đi phần an toàn thì không.
Nếu bạn không chắc một yêu cầu nào đó có hợp lý không, hãy tự hỏi: việc này giúp tập an toàn hơn, trật tự hơn hay tôn trọng nhau hơn không? Nếu câu trả lời là không, bạn có quyền hỏi lại lý do.
Câu hỏi thường gặp
Người có đau gối có bắt buộc phải quỳ khi chào không?
Không nên bắt buộc. Bạn báo với huấn luyện viên ngay từ buổi đầu về tình trạng đầu gối. Phần lớn võ đường cho phép ngồi xếp bằng, ngồi trên ghế thấp hoặc đứng chào thay thế. Quỳ lâu trên gót chân gây áp lực lớn lên khớp gối, người đang đau không nên cố.
Có cần chào khi bước vào phòng tập ở trung tâm thể thao không phải võ đường riêng?
Nhiều lớp vẫn giữ cái chào khi bước lên thảm dù tập ở nhà văn hoá hay phòng đa năng, vì cái chào gắn với không gian tập chứ không gắn với toà nhà. Bạn quan sát học trò cũ và làm theo. Nếu lớp không có thói quen này thì cũng không sao.
Đi học thử có cần mặc võ phục không?
Thường không cần. Buổi học thử bạn mặc quần áo thể thao thoải mái, không có khoá kéo, nút kim loại hay chi tiết cứng. Nhiều võ đường cho mượn đai trắng hoặc không yêu cầu đai. Bạn nên hỏi trước để biết lớp tập chân trần hay đi giày.
Nếu chào sai kiểu có bị xem là vô lễ không?
Người mới chào sai là chuyện bình thường, không ai trong võ đường lành mạnh coi đó là vô lễ. Huấn luyện viên hoặc học trò cũ sẽ chỉ cho bạn. Điều được để ý là thái độ: bạn có cố gắng làm theo, có tôn trọng người khác không, chứ không phải bạn đã thuộc mọi chi tiết ngay chưa.
Có nên gọi huấn luyện viên trẻ hơn mình là thầy không?
Trên sàn tập, nên dùng danh xưng chung của võ đường cho người đứng lớp, bất kể tuổi. Đó là sự tôn trọng vai trò người hướng dẫn chứ không phải xếp vai vế ngoài đời. Ngoài giờ tập, hai bên có thể xưng hô theo tuổi như bình thường nếu thấy thoải mái.
Trẻ nhỏ không chịu chào có nên ép không?
Với trẻ nhỏ, lễ nghi nên được dạy dần qua làm mẫu và khen ngợi, không nên ép bằng phạt. Một bé ngại đứng trước lớp có thể chỉ cần cúi đầu nhẹ trong những buổi đầu. Khi bé thấy các bạn chào và được khen, bé thường tự làm theo sau một thời gian.