Chọn võ đánh đứng nếu bạn muốn rèn khoảng cách, phản xạ né, sức bền tim phổi và thích nhịp nhanh; chọn võ vật hoặc khoá siết nếu bạn thích tiếp xúc, muốn hiểu thăng bằng, đòn bẩy và học ngã an toàn. Đánh đứng gồm boxing, kickboxing, muay Thái, karate, taekwondo; vật và khoá siết gồm judo, vật, BJJ. Vovinam và võ cổ truyền có cả hai phần ở mức khác nhau.
Hai nhóm không đối lập mà bổ sung nhau, và nhiều người tập lâu năm học cả hai. Với người mới, chọn một nhóm làm nền giúp tiến bộ nhanh hơn. Bài này so sánh trải nghiệm, rủi ro, đối tượng phù hợp của từng nhóm, kể cả câu hỏi hay gặp: người to khoẻ, người nhỏ con nên bắt đầu ở đâu.
Hai cách khác nhau để giải quyết một bài toán
Khi hai người đối diện nhau, có hai hướng cơ bản. Hướng thứ nhất là giữ khoảng cách và dùng tay chân tấn công, phòng thủ từ xa tới trung bình: đó là logic của võ đánh đứng. Hướng thứ hai là thu hẹp khoảng cách, nắm lấy đối phương, phá thăng bằng, đưa xuống và kiểm soát: đó là logic của võ vật và khoá siết.
Mỗi hướng phát triển một bộ kỹ năng riêng. Người tập đánh đứng học đọc khoảng cách bằng mắt, né bằng di chuyển đầu và chân, ra đòn đúng thời điểm. Người tập vật học cảm nhận lực của đối phương qua tay nắm, dùng hông và chân để phá thăng bằng, giữ trọng tâm thấp. Người tập khoá siết học kiểm soát và thoát khỏi thế bị đè trong không gian rất hẹp.
Vì thế, khi ai đó nói “môn này hơn môn kia”, thường là họ đang so trong hoàn cảnh có lợi cho môn của mình. Câu hỏi hữu ích hơn là: bạn muốn rèn bộ kỹ năng nào trước, và cơ thể, tính cách bạn hợp với kiểu tập nào. Ở các giải đấu tổng hợp, người ta thấy rõ rằng vận động viên giỏi đều phải hiểu cả hai thế giới ở mức tối thiểu; điều đó gợi ý rằng về lâu dài, hai nhóm bổ sung cho nhau hơn là cạnh tranh.
So sánh trải nghiệm tập luyện của hai nhóm
Bảng sau mô tả trải nghiệm điển hình ở lớp phong trào. Mức độ thực tế tuỳ võ đường và cách người dạy tổ chức buổi tập.
| Khía cạnh | Võ đánh đứng | Võ vật, khoá siết |
|---|---|---|
| Nhịp buổi tập | Hiệp ngắn, nhịp tim cao, nhiều di chuyển | Hiệp dài hơn, nỗ lực toàn thân, sức bền cơ |
| Tiếp xúc | Qua găng, đích, va chạm ngắn | Tiếp xúc cơ thể liên tục, gần |
| Rủi ro chính | Va chạm vào đầu, mặt; cổ tay, ống chân | Khớp vai, khuỷu, gối; cổ khi ngã sai |
| Kỹ năng nổi bật | Khoảng cách, phản xạ né, thời điểm | Thăng bằng, đòn bẩy, ngã an toàn, thoát thế bị đè |
| Đấu tập hết sức | Hạn chế vì nguy cơ va vào đầu | Có thể tập gần hết sức với rủi ro thấp hơn cho đầu |
| Cảm giác sau buổi | Mồ hôi nhiều, đầu óc nhẹ nhõm | Mỏi toàn thân, tay nắm mệt |
Một điểm đáng chú ý: ở nhóm vật và khoá siết, người tập có thể thử kỹ thuật với bạn tập đang kháng cự gần như hết sức mà ít va vào đầu, vì đối phương có thể vỗ tay xin thua. Ở nhóm đánh đứng, đấu tập hết sức thường bị hạn chế. Đây là lý do một số người thấy vật cho họ cảm giác “thật” sớm hơn. Ngược lại, người tập đánh đứng quen với nhịp tim cao, tiếng ồn và áp lực bị tấn công từ xa, những trải nghiệm mà lớp vật ít mang lại. Mỗi nhóm cho bạn một kiểu “thật” khác nhau.
Người to khoẻ, người nhỏ con: bắt đầu ở đâu
Người to khoẻ, nặng cân. Thường thấy dễ chịu ở judo, vật, BJJ vì trọng lượng giúp giữ đối phương và ít phải nhảy bật. Bẫy hay gặp là dựa vào sức mà bỏ qua kỹ thuật, khiến tiến bộ chững lại khi gặp người cùng cỡ. Ở môn đánh đứng, người to khoẻ có lực đòn tốt nhưng cần đặc biệt kiểm soát lực khi đấu tập với bạn nhỏ hơn.
Người nhỏ con, nhẹ cân. Ở môn đánh đứng, tốc độ, di chuyển và thể lực là lợi thế rõ ràng. Ở môn vật, người nhỏ con học dùng góc và đòn bẩy, nhưng cần được ghép với bạn tập cùng cỡ để không bị áp đảo quá sớm và nản lòng.
Người cao, tay chân dài. Tầm với là lợi thế trong boxing, karate, taekwondo. Trong BJJ, chân dài giúp ở một số thế giữ đối phương; trong judo, trọng tâm cao đòi hỏi tập thăng bằng kỹ hơn.
Người thấp, trọng tâm thấp. Trong vật và judo, trọng tâm thấp giúp khó bị quật hơn. Trong đánh đứng, cần học cách vào gần an toàn để bù tầm với ngắn.
Tính cách và mục tiêu: thêm vài gợi ý
Ngoài vóc dáng, tính cách và mục tiêu cũng cho bạn gợi ý. Không có quy luật cứng, nhưng những xu hướng dưới đây hay gặp ở học viên mới:
- Thích nhịp nhanh, cần xả căng thẳng: nhiều người thấy đánh đứng phù hợp, đánh bao và đích cho cảm giác giải toả rõ ràng.
- Thích giải đố, phân tích: BJJ và judo thường được mô tả như những bài toán cơ thể với nhiều lớp phản ứng và phản phản ứng.
- Ngại bị đánh vào mặt: bắt đầu ở nhóm vật hoặc lớp đánh đứng không đấu tập trong vài tháng đầu.
- Ngại tiếp xúc gần với người lạ: lớp đánh đứng thường cho bạn khoảng cách thoải mái hơn trong giai đoạn đầu.
- Mục tiêu tự vệ: cả hai nhóm có giá trị; đánh đứng rèn né và giữ khoảng cách, vật rèn ngã và gỡ nắm. Kết hợp cả hai sau một thời gian là hướng đi nhiều người chọn.
- Mục tiêu thi đấu: xem môn nào có giải thường xuyên ở nơi bạn sống và võ đường nào có học viên đang thi.
Khi băn khoăn, hãy học thử một buổi ở mỗi nhóm trong cùng một tuần. Cảm giác của cơ thể sau buổi tập thường cho câu trả lời rõ hơn mọi lời khuyên.
Vovinam, võ cổ truyền, MMA: những trường hợp ở giữa
Không phải môn nào cũng rơi gọn vào một nhóm. Vovinam có hệ thống đòn tay chân, phản đòn khi bị nắm, và những đòn chân đặc trưng; nhiều lớp có cả phần vật. Võ cổ truyền Việt Nam có bài quyền, đối luyện và ở một số nơi có cả vật cổ truyền. Người chọn những môn này nhận được sự tổng hợp, đổi lại mức độ chuyên sâu của từng phần tuỳ vào võ đường.
MMA, hay võ tổng hợp, là môn thi đấu kết hợp cả đánh đứng và vật dưới một bộ luật chung. Nhiều phòng tập MMA dạy riêng từng mảng (đánh đứng, vật, khoá siết) rồi ghép lại. Với người mới hoàn toàn, vào thẳng lớp MMA có thể quá tải; nhiều người chọn nền một nhóm trước rồi mới bổ sung. Nếu thích MMA, hãy hỏi lớp có giáo án cho người mới và có hạn chế đấu tập mạnh không.
Điểm chung của các môn tổng hợp là bạn tiếp xúc với cả hai thế giới sớm. Đó là lợi thế nếu bạn chưa biết mình thích gì, và là thách thức nếu bạn muốn tiến bộ nhanh ở một mảng cụ thể. Khi học thử những môn này, hãy hỏi lớp phân bổ thời gian cho phần đứng và phần vật ra sao, để biết bạn đang nhận được bản tổng hợp cân bằng hay một môn thiên hẳn về một phía.
Cách thử cả hai nhóm trước khi quyết định
Một quy trình đơn giản giúp bạn quyết định dựa trên trải nghiệm thay vì cảm tính:
- Chọn một lớp đánh đứng và một lớp vật hoặc khoá siết, đều trong bán kính đi lại thuận tiện.
- Học thử mỗi nơi một đến hai buổi trong cùng một tuần, báo trước với người dạy rằng bạn mới hoàn toàn.
- Sau mỗi buổi, ghi lại: lúc nào bạn thấy hứng thú nhất, lúc nào khó chịu, cơ thể mệt ở đâu, khớp nào lên tiếng.
- Ngủ một đêm rồi hỏi mình: buổi nào bạn muốn quay lại hơn.
- Đăng ký gói ngắn ở nơi bạn chọn; sau ba tháng, đánh giá lại xem có muốn thêm buổi ở nhóm kia không.
Hãy tôn trọng cảm giác của mình hơn lời khuyên của người khác, kể cả của bài viết này. Nhóm bạn thấy vui để quay lại là nhóm sẽ mang lại nhiều nhất.
Ngộ nhận về hai nhóm
“Võ vật chỉ dành cho người to khoẻ.” Kỹ thuật vật ra đời chính là để người nhẹ hơn có cách đối phó; ở lớp, hạng cân và ghép cặp giúp mọi người tập an toàn.
“Đánh đứng thì không cần học ngã.” Bị đẩy, trượt chân xảy ra ở mọi môn. Nhiều lớp đánh đứng tốt vẫn dạy ngã cơ bản; nếu không, đó là phần nên bổ sung.
“BJJ là nằm dưới đất nên an toàn tuyệt đối.” Ít va vào đầu hơn, nhưng khớp vai, khuỷu, gối và cổ vẫn chịu tải. Xin thua sớm và tập với bạn tập có ý thức là điều kiện an toàn.
“Học một nhóm là đủ cho mọi tình huống.” Mỗi nhóm có khoảng trống. Biết khoảng trống của mình giúp bạn khiêm tốn và biết bổ sung khi cần.
“Đánh đứng mới là võ thật, vật chỉ là thể thao.” Cả hai nhóm đều có truyền thống lâu đời và đều có mặt trong nhiều nền văn hoá, kể cả vật cổ truyền ở các lễ hội làng của Việt Nam. Phân biệt “thật” hay “không thật” không giúp gì cho việc chọn môn.
“Chọn sai nhóm là mất thời gian.” Thể lực, kỷ luật, thói quen đến lớp và hiểu biết về cơ thể mà bạn có được ở nhóm này đều mang sang nhóm kia. Đổi nhóm sau vài tháng là chuyện thường gặp.
Câu hỏi thường gặp
Nên học judo hay BJJ nếu muốn học vật?
Judo chú trọng quật ngã từ thế đứng và có phần địa chiến; BJJ chú trọng khoá siết và kiểm soát dưới sàn. Người muốn học ngã và quật nên thử judo; người thích giải đố dưới sàn, tập được gần hết sức với ít va chạm đầu nên thử BJJ. Hai môn bổ sung cho nhau tốt.
Boxing và karate khác nhau thế nào với người mới?
Boxing chỉ dùng tay, tập trung di chuyển, né và đấu tập, thường theo buổi độc lập. Karate dùng cả tay chân, có bài kata và hệ thống đai, lộ trình rõ hơn. Người thích nhịp nhanh, không cần bài quyền thường hợp boxing; người thích lộ trình và lễ nghi thường hợp karate.
Học võ vật có làm hỏng tai không?
Tai sưng do cọ xát lặp lại là hiện tượng có gặp ở người tập vật, judo, BJJ lâu năm. Đội bảo vệ tai khi tập và xử lý sớm khi tai sưng đau giúp giảm nguy cơ. Nếu tai sưng, nên đi khám thay vì tự chích.
Có nên học cả hai nhóm ngay từ đầu?
Với đa số người mới, chọn một nhóm làm nền trong sáu tháng đến một năm giúp tiến bộ ổn định và giảm nguy cơ quá tải. Sau đó thêm một buổi mỗi tuần ở nhóm kia là cách mở rộng hợp lý. Người có nhiều thời gian và thể lực tốt có thể bắt đầu cả hai nếu lịch cho phép.
Người hay đau cổ tay nên chọn nhóm nào?
Võ đánh đứng dồn tải lên cổ tay khi đấm, còn vật và BJJ dồn tải lên ngón tay khi nắm áo. Người đau cổ tay thường thấy nhóm vật dễ chịu hơn, nhưng nên khám để biết nguyên nhân và hỏi bác sĩ trước. Băng tay đúng cách và găng phù hợp giúp nhiều nếu chọn đánh đứng.
MMA có phù hợp cho người mới hoàn toàn không?
Tuỳ phòng tập. Lớp MMA cho người mới thường dạy riêng từng mảng trước khi ghép lại, với đấu tập hạn chế. Nếu lớp cho người mới vào đấu tập mạnh ngay, đó là dấu hiệu nên cân nhắc. Bắt đầu với một nhóm nền rồi chuyển sang MMA cũng là con đường phổ biến.