Trong võ thuật, tôn sư trọng đạo là sự kính trọng người thầy và con đường mình theo học: học trò biết ơn người truyền nghề, nghiêm túc với lời chỉ dạy, giữ nề nếp của võ đường. Đây là giá trị có gốc sâu trong văn hoá Việt Nam và Á Đông nói chung, và trong võ nó càng rõ vì nghề được truyền trực tiếp, bằng tay, qua nhiều năm.
Nhưng tôn trọng không có nghĩa là phục tùng vô điều kiện. Một quan hệ thầy trò lành mạnh là quan hệ hai chiều: học trò có bổn phận, thầy cũng có trách nhiệm, và có những ranh giới mà không danh nghĩa "tôn sư" nào được phép vượt qua. Bài này giải thích cả hai mặt đó, kèm những điều phụ huynh nên biết khi gửi con đến võ đường.
Vì sao quan hệ thầy trò trong võ khác những lớp học khác
Quan hệ thầy trò trong võ có vài đặc điểm khiến nó vừa gắn bó hơn, vừa dễ lệch hơn so với nhiều môi trường học khác. Đặc điểm đầu tiên là tiếp xúc cơ thể. Để sửa một thế đứng, một đòn khoá, thầy thường phải chạm vào tay, vai, hông học trò, hoặc làm mẫu trực tiếp trên người học trò. Tiếp xúc này là bình thường và cần thiết, nhưng chính vì thế mà cần ranh giới rõ.
Đặc điểm thứ hai là quyền quyết định. Ở nhiều võ đường, thầy là người quyết định học trò có được thi lên đai, có được đi thi đấu, có được giao vai trò phụ tá hay không. Khi một người nắm những quyết định quan trọng với tiến trình của người khác, cán cân quyền lực lệch hẳn về một phía.
Đặc điểm thứ ba là thời gian. Người tập võ có thể theo một thầy năm năm, mười năm, từ thuở nhỏ đến lúc trưởng thành. Thầy có thể trở thành một hình mẫu lớn trong đời học trò, có khi còn hơn cả thầy cô ở trường.
Ba đặc điểm này tạo nên giá trị thật của võ đường, nơi học trò được dìu dắt kỹ lưỡng bởi người hiểu mình. Nhưng chúng cũng giải thích vì sao các tổ chức thể thao trên thế giới ngày càng đặt ra quy tắc ứng xử và bảo vệ trẻ em rõ ràng cho huấn luyện viên. Tôn trọng thầy và có quy tắc bảo vệ học trò là hai việc đi cùng nhau, không mâu thuẫn.
Học trò thể hiện sự tôn trọng thầy như thế nào
Tôn sư trọng đạo ở sàn tập hiện đại thể hiện qua những việc rất cụ thể, phần lớn là thói quen hằng ngày:
- Đến đúng giờ, báo khi vắng. Thầy chuẩn bị giáo án cho cả lớp; vắng không báo làm xáo trộn việc chia cặp, chia nhóm.
- Lắng nghe và thử làm theo trước khi tranh luận. Khi được sửa, bạn thử làm theo cách thầy chỉ một thời gian. Nếu vẫn thắc mắc, hỏi vào lúc phù hợp, với thái độ muốn hiểu.
- Không tự ý dạy lại cho người khác khi chưa được phép. Ở nhiều võ đường, chỉ những người được giao vai trò mới hướng dẫn người mới, để tránh truyền sai kỹ thuật.
- Góp sức cho lớp. Dọn sàn, cất dụng cụ, kèm người mới khi được giao. Võ đường thường là cộng đồng nhỏ sống nhờ sự góp sức của học trò.
- Giữ hình ảnh của võ đường bên ngoài. Không dùng võ gây chuyện, không khoe khoang, không nói xấu môn khác nhân danh võ đường.
- Trung thực về sức khoẻ và chấn thương. Báo cho thầy biết mình đang đau ở đâu, đang dùng thuốc gì ảnh hưởng tới tập luyện. Thầy không thể bảo vệ học trò nếu không được biết.
- Cư xử đàng hoàng khi rời đi. Nếu chuyển chỗ tập, một lời cảm ơn và thông báo rõ ràng là đủ, không cần lén lút.
Bạn để ý: không có điều nào ở trên đòi hỏi học trò phải chịu đựng sự xúc phạm, làm việc riêng cho thầy, hay giấu những điều không ổn. Tôn trọng là thái độ nghiêm túc với việc học, không phải sự im lặng trước mọi thứ.
Trách nhiệm của người thầy: chiều ngược lại của tôn sư
Nếu học trò có bổn phận tôn trọng thầy, thầy cũng có những trách nhiệm tương ứng. Một người thầy xứng đáng được tôn trọng thường thể hiện những điều sau:
| Trách nhiệm | Biểu hiện cụ thể |
|---|---|
| Giữ an toàn cho học trò | Khởi động đủ, dừng ngay khi có người đau, ghép cặp hợp cân nặng và trình độ, không để học trò tập đối kháng khi chưa sẵn sàng |
| Dạy đúng chuyên môn | Nói rõ mình được đào tạo và có cấp bậc gì, không dạy những gì mình không nắm chắc, sẵn sàng giới thiệu học trò đến người khác khi cần |
| Công bằng | Đánh giá lên đai theo tiêu chí rõ ràng, không thiên vị, không để chuyện riêng ảnh hưởng tới quyết định chuyên môn |
| Minh bạch tiền bạc | Học phí, phí thi, phí đồng phục được thông báo rõ từ đầu; không thu thêm những khoản bất thường không giải thích được |
| Tôn trọng học trò | Không xúc phạm, không sỉ nhục, không dùng hình phạt thể xác gây đau, góp ý về kỹ thuật chứ không về con người |
| Giữ ranh giới | Hỏi trước khi chạm để sửa thế với người mới, giải thích lý do; không có quan hệ cá nhân không phù hợp với học trò |
| Làm gương | Cư xử với học trò, đồng nghiệp và đối thủ đúng như những gì mình dạy về võ đức |
Khi đọc bảng này, nhiều người tập lâu năm sẽ nhận ra những người thầy tốt của mình: họ không cần đòi hỏi sự tôn trọng, vì sự tôn trọng tự đến từ cách họ đối xử với học trò.
Những ranh giới không danh nghĩa nào được phép vượt
Không bạo lực, không sỉ nhục. Đánh học trò, bắt chịu phạt thể xác gây đau, chửi mắng nặng nề trước lớp không phải "nghiêm khắc", mà là lạm dụng. Thầy nghiêm khắc là thầy giữ nề nếp, yêu cầu cao về kỹ thuật, nhưng vẫn tôn trọng con người học trò.
Tiếp xúc cơ thể phải có mục đích và được giải thích. Chạm để sửa thế, làm mẫu đòn khoá là một phần của việc dạy. Nhưng người thầy có trách nhiệm sẽ nói trước sẽ làm gì, chạm vào vùng phù hợp, và dừng nếu học trò không thoải mái. Bất kỳ tiếp xúc nào không phục vụ việc dạy đều là vượt ranh giới.
Không lợi dụng vị thế để trục lợi. Bắt học trò làm việc riêng không công, mua hàng của thầy, góp tiền cho những mục đích không rõ ràng, dùng việc lên đai hay chọn đi thi để đổi lấy lợi ích cá nhân đều là lạm quyền.
Đặc biệt nghiêm ngặt với trẻ em và trẻ vị thành niên. Người lớn trong võ đường không được ở riêng với một trẻ ở nơi khuất, không nhắn tin riêng tư với trẻ ngoài những thông báo về lớp học mà phụ huynh biết, và tuyệt đối không có bất kỳ hành vi mang tính tình dục nào. Đây không chỉ là chuẩn mực đạo đức mà còn là vấn đề pháp luật.
Không cô lập học trò. Cấm học trò giao lưu với người tập môn khác, cấm tìm hiểu thông tin bên ngoài, yêu cầu trung thành tuyệt đối là dấu hiệu của một môi trường không lành mạnh.
Khi sự tôn kính trở thành sùng bái
Đa số võ đường là những nơi lành mạnh. Nhưng ở bất kỳ môi trường nào có người đứng đầu được kính trọng lâu năm, cũng có khả năng sự tôn kính trượt dần thành sùng bái. Điều này thường diễn ra từ từ, nên người trong cuộc khó nhận ra.
Một số dấu hiệu: thầy được coi là không bao giờ sai, mọi câu hỏi đều bị coi là bất kính; học trò được khuyến khích cắt đứt với những người "không hiểu" môn phái; câu chuyện về khả năng của thầy ngày càng phóng đại, khó kiểm chứng; những người rời đi bị gọi là phản bội, bị nói xấu; học trò bị kéo vào những khoản đóng góp, hoạt động ngày càng nhiều ngoài giờ tập.
Một dấu hiệu khác là sự thần bí hoá: lời hứa về những năng lực vượt quá thể chất con người, những bài tập "bí truyền" chỉ dành cho người được chọn. Những thứ có giá trị thật trong võ, như kỹ thuật, thể lực, chiến thuật, đều có thể được giải thích và kiểm chứng trên sàn tập.
Nếu bạn thấy nhiều dấu hiệu trên cùng lúc, nên lùi lại một bước, nói chuyện với người ngoài võ đường mà bạn tin cậy, và cân nhắc việc rời đi. Rời một võ đường không lành mạnh không phải là bất kính với võ, mà là trung thành với chính những giá trị võ đức đề cao.
Phụ huynh có thể làm gì để con được an toàn trong võ đường
Gửi con đến võ đường là gửi con cho một người lớn khác trong nhiều giờ mỗi tuần. Vài bước dưới đây giúp phụ huynh yên tâm hơn mà không làm mất đi sự tôn trọng với thầy:
- Hỏi võ đường về quy tắc ứng xử với trẻ em: phụ huynh có được ngồi xem không, có người lớn nào ở riêng với trẻ không, thay đồ ở đâu.
- Ưu tiên những lớp cho phép phụ huynh quan sát, ít nhất là thỉnh thoảng. Một võ đường minh bạch không ngại điều này.
- Dạy con về ranh giới cơ thể phù hợp lứa tuổi: con có quyền nói không, có quyền kể với bố mẹ bất cứ điều gì làm con khó chịu, kể cả khi người đó là thầy.
- Để ý thay đổi ở con: đột ngột sợ đi tập, sợ một người cụ thể, có bí mật với người lớn ở lớp, nhận quà riêng không rõ lý do.
- Giữ liên lạc về lớp học qua kênh có phụ huynh, như nhóm chung của lớp, thay vì để thầy và con nhắn tin riêng.
- Nếu có điều đáng lo, bình tĩnh hỏi con, ghi lại những gì con kể, không để con gặp riêng người đó nữa, và báo cho cơ quan chức năng khi có dấu hiệu xâm hại.
Những bước này không xuất phát từ sự nghi ngờ thầy, mà từ nguyên tắc rằng mọi môi trường có trẻ em đều cần hàng rào bảo vệ. Những huấn luyện viên tử tế thường là người ủng hộ các quy tắc này đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Học trò có được phép góp ý với thầy không?
Có, khi góp ý đúng lúc và đúng cách. Bạn nên trao đổi riêng, ngoài giờ tập, với thái độ xây dựng. Một người thầy tốt sẽ lắng nghe, dù có thể không đồng ý. Nếu mọi góp ý đều bị coi là bất kính và bị trừng phạt, đó là dấu hiệu môi trường thiếu lành mạnh.
Tập thêm ở võ đường khác có bị coi là bất kính không?
Tuỳ văn hoá từng võ đường. Một số nơi khuyến khích học trò giao lưu, học thêm; số khác muốn học trò tập trung một hệ thống, nhất là giai đoạn đầu. Cách tốt nhất là nói thẳng với thầy. Việc cấm tuyệt đối mọi giao lưu kèm đe doạ là dấu hiệu không lành mạnh.
Thầy bắt quỳ phạt hoặc chống đẩy khi đến muộn có được không?
Một số bài tập thể lực nhẹ như một phần nề nếp lớp thường được chấp nhận nếu vừa sức, không gây đau, không nhằm sỉ nhục. Nhưng hình phạt gây đau, kéo dài, hoặc dùng để làm nhục học trò trước lớp là không phù hợp, nhất là với trẻ em.
Có nên tặng quà cho thầy dạy võ không?
Tặng quà nhân dịp lễ, tết hay khi kết thúc khoá học là nét văn hoá bình thường để bày tỏ lòng biết ơn. Điều không nên là quà có giá trị lớn gắn với việc lên đai hay được chọn đi thi, hoặc khi võ đường ngầm tạo áp lực phải tặng. Quan hệ thầy trò không nên được đo bằng quà.
Làm gì khi thấy thầy đối xử không đúng với một học trò khác?
Nếu bạn là người lớn, bạn nên trao đổi trực tiếp với thầy, báo cho người quản lý câu lạc bộ, liên đoàn hoặc cơ quan phụ trách nơi tập. Nếu liên quan đến trẻ em và có dấu hiệu bạo lực hay xâm hại, cần báo cho phụ huynh của trẻ và cơ quan chức năng.
Học trò lớn tuổi hơn thầy thì nên cư xử thế nào?
Trên sàn tập, bạn tôn trọng vai trò người hướng dẫn như mọi học trò khác, bất kể tuổi tác. Ngoài giờ tập, hai bên có thể xưng hô theo tuổi. Người thầy trẻ có trách nhiệm cũng thường tế nhị với học trò lớn tuổi, nhất là khi điều chỉnh bài tập cho phù hợp sức khoẻ.