Vovinam và võ cổ truyền Việt Nam ngày nay đã có câu lạc bộ ở nhiều quốc gia trên các châu lục, có tổ chức liên đoàn quốc tế và xuất hiện trong một số đại hội thể thao khu vực. Con đường lan toả chủ yếu đi qua cộng đồng người Việt ở nước ngoài, các võ sư sang giảng dạy, và học viên nước ngoài đến Việt Nam học rồi về mở lớp.
Bài này không đưa ra con số câu lạc bộ hay số nước, vì các con số thay đổi và nguồn công bố không thống nhất. Thay vào đó, bài giải thích các con đường lan toả chính, cách võ Việt được tổ chức ở nước ngoài, những thách thức giữ bản sắc, và gợi ý cho người Việt ở nước ngoài muốn cho con học võ Việt.
Con đường thứ nhất: cộng đồng người Việt ở nước ngoài
Ở nhiều nước có cộng đồng người Việt đông đảo, các lớp võ Việt ra đời như một phần sinh hoạt cộng đồng, bên cạnh lớp tiếng Việt, đội văn nghệ, hội đồng hương. Những võ sinh đã học ở Việt Nam trước khi ra đi, khi ổn định cuộc sống, mở lớp dạy cho con em trong cộng đồng. Vovinam là môn đặc biệt phát triển theo con đường này, nhất là ở một số nước châu Âu, Bắc Mỹ và Úc.
Với các gia đình người Việt, cho con học võ Việt không chỉ là chuyện thể thao. Lớp võ là nơi trẻ nghe khẩu lệnh tiếng Việt, học lễ nghi, gặp bạn cùng gốc, hiểu thêm về lịch sử và văn hoá. Nhiều phụ huynh coi đây là một cách giữ tiếng Việt cho con bên cạnh lớp học chữ.
Theo thời gian, các lớp mở rộng đón cả học viên bản địa. Từ một sinh hoạt cộng đồng, võ Việt dần trở thành một môn thể thao được biết đến ở địa phương, có học viên không gốc Việt theo học lâu năm và trở thành huấn luyện viên.
Con đường thứ hai: võ sư sang dạy và học viên đến Việt Nam
Bên cạnh cộng đồng người Việt, võ Việt còn lan toả qua các chuyến đi giảng dạy, biểu diễn, tập huấn của võ sư từ Việt Nam. Các buổi biểu diễn trong dịp giao lưu văn hoá, các khoá tập huấn ngắn cho huấn luyện viên nước ngoài giúp chuẩn hoá kỹ thuật và kết nối các câu lạc bộ ở xa với nguồn gốc.
Chiều ngược lại, nhiều học viên nước ngoài tìm đến Việt Nam để học, nhất là võ cổ truyền ở những vùng có truyền thống như Bình Định cũ. Các liên hoan quốc tế võ cổ truyền tổ chức tại Việt Nam qua nhiều kỳ đã thu hút các đoàn võ sinh từ nhiều nước, tạo dịp để họ thi đấu, biểu diễn và học hỏi trực tiếp.
Những người học viên này khi trở về thường đóng vai trò cầu nối: mở lớp, dịch tài liệu, giữ liên lạc với thầy ở Việt Nam. Chất lượng của con đường này phụ thuộc nhiều vào việc học viên học bao lâu, với ai, và có tiếp tục cập nhật hay không.
Cách võ Việt được tổ chức ở nước ngoài
Liên đoàn quốc tế. Vovinam và võ cổ truyền đều có tổ chức liên đoàn ở cấp quốc tế, tập hợp các liên đoàn quốc gia, đặt ra quy chế thi cấp, luật thi đấu và tổ chức giải. Tên gọi và cơ cấu cụ thể nên tra từ nguồn chính thức của từng tổ chức.
Liên đoàn quốc gia, câu lạc bộ. Ở mỗi nước, các câu lạc bộ thường tập hợp thành liên đoàn quốc gia, đăng ký theo luật thể thao nước sở tại. Điều này giúp võ Việt được công nhận như một môn thể thao hợp pháp, học viên được bảo hiểm khi tập.
Giải đấu. Có các giải khu vực, châu lục và thế giới. Vovinam đã có mặt trong chương trình một số kỳ đại hội thể thao khu vực Đông Nam Á, tạo động lực phát triển ở các nước trong khu vực.
Nhiều hệ thống song song. Ở một số nước có hơn một tổ chức cùng dạy một môn võ Việt, với lịch sử và quan hệ khác nhau. Người học nên tìm hiểu câu lạc bộ trực thuộc hệ thống nào để biết cấp đai được công nhận ở đâu.
Thách thức khi võ Việt sống ở nước ngoài
Lan toả ra thế giới mang lại cơ hội nhưng cũng đặt ra những bài toán khó. Bảng dưới tóm tắt các thách thức thường được người làm võ nhắc tới và cách họ đang xử lý.
| Thách thức | Biểu hiện | Cách nhiều nơi xử lý |
|---|---|---|
| Giữ chuẩn kỹ thuật | Lớp ở xa dần khác giáo trình gốc | Tập huấn định kỳ, thi cấp có giám khảo từ hệ thống chung |
| Ngôn ngữ | Khẩu lệnh, tên đòn, thiệu khó dịch | Giữ khẩu lệnh tiếng Việt, kèm giải thích bằng tiếng bản địa |
| Văn hoá, lễ nghi | Học viên bản địa chưa quen nghi thức chào, tôn sư | Giải thích ý nghĩa, không áp đặt hình thức |
| Cạnh tranh với môn phổ biến hơn | Ít người biết đến so với các môn võ lớn | Biểu diễn trong sự kiện văn hoá, lớp thử miễn phí, gắn với cộng đồng |
| Chia rẽ tổ chức | Nhiều hệ thống, cấp đai không công nhận lẫn nhau | Đối thoại, giải chung, quy chế công nhận |
Giữa giữ nguyên và thích nghi luôn có một sự cân bằng. Giữ khẩu lệnh tiếng Việt và lễ nghi cốt lõi giúp võ Việt không mất bản sắc; giải thích bằng ngôn ngữ và văn hoá của học viên giúp họ hiểu và ở lại lâu dài.
Gợi ý cho gia đình người Việt ở nước ngoài muốn cho con học võ Việt
Nếu bạn sống ở nước ngoài và muốn con học Vovinam hay võ cổ truyền, các bước sau giúp chọn lớp phù hợp và an toàn.
- Tìm qua hội người Việt, trung tâm văn hoá, hoặc liên đoàn quốc gia của môn ở nước bạn đang sống.
- Hỏi câu lạc bộ trực thuộc hệ thống nào, người dạy học với ai, có chứng nhận huấn luyện viên theo quy định nước sở tại không.
- Kiểm tra câu lạc bộ có bảo hiểm cho học viên, có quy định bảo vệ trẻ em theo luật địa phương.
- Cho con học thử, quan sát cách lớp dùng tiếng Việt, cách giải thích lễ nghi, cách giữ an toàn.
- Trao đổi với con về lý do học: vừa rèn sức khoẻ, vừa gần gũi tiếng Việt và văn hoá, không đặt nặng thành tích.
- Nếu có dịp về Việt Nam, cho con xem biểu diễn võ ở quê hương, thăm những vùng có truyền thống võ để con thấy nguồn gốc.
Đừng lo nếu con chưa nói tiếng Việt giỏi. Nhiều trẻ học khẩu lệnh, tên đòn, câu chào bằng tiếng Việt trước, rồi tò mò muốn học thêm. Lớp võ có thể là cánh cửa nhỏ dẫn con về với tiếng mẹ đẻ.
Những hiểu lầm hay gặp khi nói về võ Việt ở nước ngoài
“Võ Việt đã vào Olympic.” Chưa. Vovinam đã có mặt trong một số kỳ đại hội thể thao khu vực Đông Nam Á, nhưng đó là đại hội khu vực, không phải Olympic. Nói quá lên chỉ làm người nghe mất lòng tin khi họ tự tra lại.
“Vovinam chính là võ cổ truyền.” Hai khái niệm khác nhau. Vovinam là một môn võ được sáng lập ở thế kỷ hai mươi với giáo trình chung; võ cổ truyền là tập hợp nhiều môn phái, dòng võ lâu đời. Khi giới thiệu với bạn bè nước ngoài, nên nói rõ để họ không nhầm và để mỗi bên được hiểu đúng giá trị của mình.
“Lớp ở nước ngoài chắc không chuẩn bằng trong nước.” Không hẳn. Chất lượng phụ thuộc vào người dạy, việc họ có được đào tạo và cập nhật theo hệ thống hay không, chứ không phụ thuộc vào quốc gia. Có lớp ở nước ngoài giữ kỹ thuật rất cẩn thận, cũng có lớp trong nước dạy qua loa.
“Cứ dùng khẩu lệnh tiếng Việt là đúng chất võ Việt.” Khẩu lệnh chỉ là phần nổi. Cái làm nên bản sắc là giáo trình, cách rèn kỹ thuật, tinh thần võ đạo và cách đối xử giữa thầy và trò. Một lớp nói tiếng Việt rất nhiều nhưng dạy ẩu thì vẫn không giữ được gì.
“Biểu diễn càng hoành tráng, võ càng được biết đến.” Biểu diễn giúp gây chú ý, nhưng thứ giữ người học ở lại là những buổi tập đều đặn, an toàn và có tiến bộ. Nhiều câu lạc bộ phát triển bền vững nhờ một lớp nhỏ dạy tử tế nhiều năm hơn là nhờ một sự kiện lớn.
Võ Việt trong bức tranh võ thuật thế giới
So với những môn võ đã có mặt trong chương trình Olympic hay có hệ thống chuyên nghiệp lớn, võ Việt còn khiêm tốn về quy mô quốc tế. Đó không phải điều đáng buồn mà là thực tế cần nhìn rõ để đặt mục tiêu hợp lý: phát triển bền vững, giữ chất lượng, mở rộng dần qua cộng đồng và qua giao lưu văn hoá.
Điểm mạnh của võ Việt khi đứng trên sân chơi thế giới là bản sắc riêng: đòn chân tấn công và tinh thần cương nhu của Vovinam, kho bài quyền và binh khí phong phú của võ cổ truyền, những câu chuyện văn hoá gắn với lịch sử dân tộc. Khi được giới thiệu đúng, không phóng đại, những điều này đủ sức hấp dẫn người học nước ngoài.
Với người yêu võ ở trong nước, cách đóng góp thiết thực là học nghiêm túc, hiểu đúng lịch sử môn mình tập, và khi giới thiệu với bạn bè quốc tế thì nói những gì có cơ sở. Một người học viên nước ngoài được tiếp đón tử tế ở một lớp võ Việt Nam có khi làm được nhiều điều cho hình ảnh võ Việt hơn cả một buổi biểu diễn lớn.
Câu hỏi thường gặp
Vovinam có mặt ở bao nhiêu nước?
Các nguồn đưa ra con số khác nhau và thay đổi theo thời gian, nên bài không nêu một con số cụ thể. Có thể khẳng định Vovinam đã có câu lạc bộ ở nhiều nước trên các châu lục. Muốn biết số liệu cập nhật, nên tra trang thông tin chính thức của liên đoàn Vovinam quốc tế.
Cấp đai học ở nước ngoài có được công nhận khi về Việt Nam không?
Tuỳ câu lạc bộ ở nước ngoài trực thuộc hệ thống nào và hệ thống đó có quan hệ công nhận với tổ chức ở Việt Nam hay không. Trước khi chuyển lớp, hãy mang theo giấy chứng nhận cấp và hỏi câu lạc bộ mới về thủ tục xác nhận hoặc thi lại.
Người nước ngoài học võ cổ truyền ở Việt Nam cần chuẩn bị gì?
Họ nên tìm hiểu trước dòng võ và nơi dạy qua các kênh chính thức, chuẩn bị thời gian đủ dài vì võ cổ truyền đòi kiên nhẫn, học vài câu tiếng Việt cơ bản và tìm hiểu lễ nghi. Thủ tục cư trú, thị thực theo quy định hiện hành của Việt Nam.
Vì sao lớp võ Việt ở nước ngoài vẫn dùng khẩu lệnh tiếng Việt?
Giữ khẩu lệnh tiếng Việt giúp thống nhất cách tập giữa các nước, để võ sinh ở đâu cũng hiểu nhau khi gặp ở giải đấu, và giữ bản sắc của môn võ. Nhiều huấn luyện viên kèm giải thích bằng tiếng bản địa để học viên hiểu ý nghĩa.
Con lai hoặc con không biết tiếng Việt có học võ Việt được không?
Hoàn toàn được. Lớp võ Việt ở nước ngoài thường đón cả học viên không biết tiếng Việt. Trẻ học khẩu lệnh và câu chào trước, phần giải thích bằng ngôn ngữ trẻ hiểu. Đây cũng là cách nhẹ nhàng giúp trẻ gần hơn với một phần gốc gác của mình.
Võ Việt có thể vào chương trình Olympic không?
Việc một môn vào chương trình Olympic phụ thuộc nhiều tiêu chí về mức độ phổ biến toàn cầu, tổ chức quốc tế và quyết định của các cơ quan Olympic. Hiện võ Việt chưa có trong chương trình Olympic. Con đường phát triển thực tế là mở rộng phong trào và tham gia các đại hội khu vực.