Vật cổ truyền là môn đấu vật dân gian của người Việt, phổ biến ở nhiều làng đồng bằng Bắc Bộ, thường diễn ra trên sới vật vào dịp lễ hội đầu xuân. Hai đô vật đấu tay không, tìm cách quật đối phương ngửa lưng chạm đất hoặc nhấc bổng đối phương khỏi mặt sới; trận vật mở đầu và kết thúc bằng nghi thức chào trang trọng.
Hơn một môn thể thao, hội vật là sinh hoạt cộng đồng gắn với đình làng, với mùa xuân và với niềm tự hào của từng làng có truyền thống. Bài này giải thích sới vật, trang phục, nghi thức, cách tính thắng thua, khác biệt với vật thể thao hiện đại, và những điều nên biết khi đi xem hội vật.
Hội vật trong đời sống làng xã
Ở nhiều làng Bắc Bộ, hội vật là phần không thể thiếu của lễ hội đầu năm. Sau phần lễ ở đình, dân làng tụ về bãi đất trống hoặc sân đình, nơi sới vật được chuẩn bị sẵn. Những đô vật trong làng và các làng lân cận đến thi tài; người già kể chuyện các đô vật nổi tiếng ngày trước, trẻ con len lỏi xem, không khí vừa trang nghiêm vừa náo nhiệt.
Trong quan niệm dân gian, hội vật đầu xuân gắn với mong ước một năm khoẻ mạnh, mùa màng thuận lợi, và với tinh thần thượng võ của cộng đồng. Một số làng nổi tiếng về truyền thống vật, như làng Liễu Đôi (trước thuộc Hà Nam, nay thuộc Ninh Bình sau sắp xếp năm 2025) hay làng Mai Động ở Hà Nội, có hội vật được nhiều người biết đến.
Truyền thống vật thường truyền trong gia đình và trong làng: cha anh dạy con em, đô vật lớn tuổi kèm lớp trẻ. Danh hiệu đô vật giỏi của làng là niềm tự hào chung, và việc giữ được hội vật qua các thế hệ được nhiều làng coi là trách nhiệm với truyền thống của cha ông.
Sới vật, trang phục và người cầm trịch
Sới vật. Là khoảng đất hình tròn, bằng phẳng, thường được làm mềm bằng cát hoặc đất tơi để giảm chấn thương khi ngã. Khán giả đứng hoặc ngồi quây quanh sới, để trống khoảng an toàn.
Trang phục. Theo truyền thống, đô vật cởi trần, đóng khố hoặc mặc quần đóng gọn, để đối phương có chỗ nắm theo luật và để thấy rõ thân thể khi phân xử. Ở các giải hiện đại, trang phục có thể được điều chỉnh theo quy định ban tổ chức.
Người cầm trịch. Một người có uy tín, thường là người am hiểu luật vật, điều khiển trận đấu, phân xử thắng thua và giữ an toàn. Quyết định của người cầm trịch được cả hai bên tôn trọng.
Trống hội. Tiếng trống thúc nhịp trận đấu, tạo không khí và báo hiệu bắt đầu, kết thúc. Âm thanh trống là một phần không tách rời của hội vật.
Nghi thức trước và sau trận vật
Trước khi vào trận, hai đô vật thường thực hiện một nghi thức chào: bước vào sới, làm các động tác tay, chân theo nhịp trống, vừa chào khán giả, chào làng, chào đối thủ, vừa là cách khởi động. Nhiều nơi gọi phần múa chào này là xe đài; động tác cụ thể khác nhau theo làng. Sau đó hai người bắt tay hoặc chạm tay, tỏ ý thi tài trong tinh thần thượng võ.
Kết thúc trận, dù thắng hay thua, hai đô vật lại chào nhau. Người thắng không được tỏ thái độ khinh thường, người thua chấp nhận kết quả. Tinh thần “thắng không kiêu, bại không nản” được nhắc nhiều trong các câu chuyện về hội vật, và cũng là bài học mà người lớn trong làng muốn trẻ em nhìn thấy.
Những nghi thức này phân biệt hội vật với một cuộc ẩu đả. Chúng đặt trận đấu vào khung văn hoá, nhắc mọi người rằng đây là thi tài, có luật, có người phân xử, có cộng đồng chứng kiến. Ý nghĩa này đáng được nhấn mạnh khi giới thiệu hội vật cho người trẻ, nhất là trong bối cảnh cần phân biệt rõ võ thuật với bạo lực.
Luật thắng thua thường gặp trong vật cổ truyền
Luật cụ thể có thể khác giữa các làng và các giải. Bảng dưới tóm tắt những nguyên tắc thường được nhắc trong vật cổ truyền Bắc Bộ, đủ để người xem hiểu trận đấu.
| Tình huống | Cách hiểu phổ biến | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đối phương ngã ngửa, lưng chạm đất | Thắng rõ ràng | Thường gọi là thắng bằng lấy lưng |
| Nhấc bổng đối phương khỏi mặt sới | Có thể được tính thắng theo luật nhiều nơi | Cách tính tuỳ luật của hội |
| Đối phương bị đẩy ra khỏi sới | Tính theo quy định riêng của từng hội | Có nơi tính điểm, có nơi cho vật lại |
| Hết thời gian chưa phân thắng bại | Hoà hoặc người cầm trịch phân xử | Tuỳ quy định |
| Dùng đòn bị cấm (đánh, cắn, bẻ khớp…) | Bị nhắc nhở hoặc xử thua | Đặt ra để bảo vệ an toàn đô vật |
Nét đặc trưng của vật cổ truyền là đề cao kỹ thuật dùng sức, mưu, thế để làm đối phương mất trụ, không dùng đòn đánh. Điều này làm hội vật mang tính thi tài thể lực và kỹ thuật, gần với tinh thần thể thao hơn nhiều người nghĩ.
Vật cổ truyền và vật thể thao hiện đại khác nhau thế nào
Vật thể thao hiện đại, như vật tự do và vật cổ điển trong chương trình Olympic, có luật quốc tế, thảm tiêu chuẩn, hạng cân chặt, hệ thống tính điểm chi tiết và trọng tài chuyên nghiệp. Việt Nam có các đội tuyển và hệ thống giải cho các môn này, đào tạo vận động viên theo hướng thể thao thành tích.
Vật cổ truyền mang tính cộng đồng nhiều hơn: diễn ra trên sới đất, luật dựa trên truyền thống làng, nghi lễ được coi trọng, và người xem là dân làng. Khi được đưa vào các giải chính thức với tên gọi vật dân tộc, môn này có thêm hạng cân, thời gian, luật thống nhất, nhưng vẫn giữ nhiều nét truyền thống.
Hai dòng chảy không loại trừ nhau. Nhiều vận động viên vật hiện đại lớn lên ở những làng có truyền thống vật, bắt đầu từ sới làng trước khi vào đội tuyển. Ngược lại, kinh nghiệm thể thao hiện đại giúp các hội vật làng tổ chức an toàn hơn: kiểm tra sức khoẻ đô vật, chuẩn bị sới kỹ, có người sơ cứu túc trực.
Xem một trận vật: nhìn vào đâu để hiểu
Thế đứng và trọng tâm. Trận vật thường bắt đầu bằng giai đoạn dò nhau: hai đô vật cúi thấp người, chân dang rộng, tay chạm tay tìm chỗ nắm. Người xem tinh ý sẽ để ý ai giữ trọng tâm thấp và vững hơn, vì trong vật, mất trụ trước gần như đồng nghĩa với bị quật trước. Một đô vật trông nhỏ người nhưng đứng chắc, di chuyển gọn thường khó bị lật hơn người to khoẻ mà đứng cao.
Tranh thế nắm. Phần lớn thời gian của một trận là giành chỗ nắm có lợi: nắm tay, nắm vai, luồn tay ôm thân hay nắm vào khố, quần theo đúng luật của hội. Ai có được thế nắm tốt hơn thì chủ động đòn. Vì vậy những pha giằng co tưởng như đứng yên lại là lúc hai bên đấu trí căng nhất.
Dùng hông, dùng chân, dùng đà. Các miếng vật thường dựa vào việc kéo đối phương mất thăng bằng rồi dùng hông hất, dùng chân gạt hoặc móc, hoặc mượn chính lực đẩy của đối phương để quật. Mỗi làng gọi tên miếng theo cách riêng, nên người mới xem không cần nhớ tên, chỉ cần nhìn chuỗi kéo – mất trụ – ngã là hiểu.
Sức bền và sự bình tĩnh. Vật tiêu hao thể lực rất nhanh. Về cuối trận, người giữ được hơi thở đều và không nóng vội thường có lợi. Đây cũng là lý do các đô vật lâu năm hay nhắc tới chuyện rèn sức bền và giữ đầu óc tỉnh táo hơn là chỉ khoe sức mạnh.
Đi xem hội vật: vài điều nên biết
Nếu bạn muốn trải nghiệm hội vật đầu xuân, những gợi ý dưới đây giúp bạn xem trọn vẹn và tôn trọng cộng đồng địa phương.
- Tìm hiểu lịch hội của làng trước; nhiều hội vật diễn ra trong những ngày đầu năm âm lịch, thời gian cụ thể có thể thay đổi theo năm.
- Đến sớm để xem phần lễ ở đình trước phần hội, hiểu bối cảnh của hội vật.
- Đứng đúng khu vực khán giả, không lấn vào sới, giữ trẻ nhỏ bên cạnh vì đô vật có thể ngã ra sát mép.
- Chụp ảnh, quay phim tôn trọng người tham gia; xin phép trước khi chụp cận cảnh.
- Cổ vũ văn minh, không chê bai, la ó đô vật thua.
- Hỏi chuyện các cụ trong làng về lịch sử hội vật; đó là cách nghe những câu chuyện mà sách vở chưa ghi.
Hội vật là sinh hoạt của cộng đồng, khách đến xem là khách của làng. Thái độ khiêm tốn và lắng nghe sẽ giúp bạn hiểu hội vật sâu hơn nhiều so với chỉ đứng xem vài trận.
Giữ hội vật sống trong đời sống hôm nay
Nhiều làng vẫn duy trì hội vật đều đặn, nhưng cũng gặp thách thức: người trẻ đi học, đi làm xa, ít người theo nghề vật; chi phí tổ chức; yêu cầu an toàn ngày càng cao. Một số làng đã mở lớp dạy vật cho thiếu niên vào dịp hè, mời đô vật lâu năm kèm cặp, kết hợp hội vật với các hoạt động văn hoá khác để thu hút người tham gia.
Với người trẻ yêu thích, vật cổ truyền là cách rèn sức khoẻ, sự bền bỉ và tinh thần thượng võ, đồng thời kết nối với gốc rễ văn hoá. Người muốn tập nên học ở nơi có người hướng dẫn, có sới hoặc thảm đạt yêu cầu, được kiểm tra sức khoẻ trước, nhất là tim mạch và cột sống cổ, vì vật có nhiều động tác ôm, quật, chịu lực lên cổ và vai.
Câu hỏi thường gặp
Vật cổ truyền có phải là võ không?
Vật cổ truyền được coi là một bộ phận của truyền thống võ thuật dân gian Việt Nam, thiên về kỹ thuật ôm, quật, làm mất trụ, không dùng đòn đánh. Trong các giải hiện đại, môn này thường được gọi là vật dân tộc và có luật thi đấu riêng.
Vì sao đô vật cởi trần khi thi đấu?
Theo truyền thống, đô vật cởi trần, đóng khố hoặc mặc quần gọn để đối phương nắm theo đúng luật và người cầm trịch dễ quan sát, phân xử. Trang phục này cũng gắn với hình ảnh hội vật làng quen thuộc. Ở các giải chính thức, ban tổ chức có thể quy định trang phục cụ thể.
Nữ có tham gia vật cổ truyền không?
Theo truyền thống, hội vật làng chủ yếu dành cho nam. Ngày nay, trong các môn vật thể thao và một số giải vật dân tộc có nội dung dành cho nữ theo quy định của ban tổ chức. Ở hội làng, việc có nội dung cho nữ hay không tuỳ quyết định của từng địa phương.
Trẻ em có nên tập vật không?
Trẻ lớn có thể tập vật ở lớp có người hướng dẫn, thảm hoặc sới mềm, tập ngã trước khi tập quật, ghép cặp theo cân nặng. Vật rèn sức mạnh toàn thân và sự bền bỉ, nhưng cần chú ý bảo vệ cổ và khớp. Không nên để trẻ tự vật với nhau khi không có người lớn hiểu biết giám sát.
Xe đài là gì?
Xe đài là tên gọi nhiều nơi dùng cho phần múa chào của đô vật trước khi vào trận, gồm các động tác tay chân theo nhịp trống. Phần này vừa là nghi lễ chào làng, chào khán giả và đối thủ, vừa giúp đô vật khởi động. Động tác cụ thể khác nhau tuỳ làng.
Có thể học vật cổ truyền ở thành phố không?
Ở thành phố, lớp vật cổ truyền không nhiều như các môn võ phổ biến. Bạn có thể tìm các câu lạc bộ vật thể thao, vốn có nền kỹ thuật gần, hoặc tìm hiểu qua các trung tâm văn hoá thể thao địa phương. Một số làng có truyền thống vật mở lớp hè cho thiếu niên.