Nếu bạn đang bị bắt nạt ở trường, cách tự vệ hiệu quả nhất không phải là học võ để đánh lại, mà là không ở một mình ở chỗ dễ bị chặn, nói không bằng giọng chắc, rời đi khi bị gây sự, giữ lại bằng chứng, và kể với một người lớn đáng tin cho đến khi có người hành động. Đánh trả dễ biến bạn thành người bị kỷ luật, và hiếm khi làm việc bắt nạt dừng lại lâu dài.
Bài này viết trực tiếp cho bạn, học sinh cấp hai, cấp ba. Nó không bảo bạn phải chịu đựng, cũng không bảo bạn đánh nhau. Nó chỉ cho bạn những việc làm được ngay từ mai: cách đứng, cách nói, cách tránh các điểm nóng, cách thoát khi bị xô đẩy, và cách nói với người lớn sao cho họ hiểu đây là chuyện nghiêm túc.
Bắt nạt không phải lỗi của bạn, và không phải chuyện nhỏ
Bắt nạt là khi một người hoặc một nhóm lặp đi lặp lại việc làm tổn thương bạn, và bạn khó tự bảo vệ mình vì họ đông hơn, khoẻ hơn hoặc có nhiều ảnh hưởng hơn. Nó có thể là đánh, xô đẩy, giật đồ; có thể là chế giễu, đặt biệt danh, loan tin đồn, cô lập, không cho ngồi cùng; có thể là nhắn tin xúc phạm, đăng ảnh chế trên mạng.
Nhiều bạn bị bắt nạt tự hỏi mình đã làm gì sai. Câu trả lời là không. Kẻ bắt nạt chọn mục tiêu vì nhiều lý do chẳng liên quan đến giá trị của bạn: bạn mới chuyển đến, bạn khác ngoại hình, giọng nói, hoàn cảnh, hoặc đơn giản vì họ thấy bạn không phản ứng. Trách nhiệm thuộc về người làm tổn thương.
Cũng đừng để ai nói rằng đó chỉ là trẻ con trêu nhau. Trêu đùa là khi cả hai bên cùng cười và bên kia dừng lại khi bạn không thích. Khi bạn thấy sợ đi học, đau bụng mỗi sáng, tránh nhà vệ sinh, không muốn mở điện thoại, thì đó là bắt nạt, và bạn có quyền được bảo vệ.
Nhà trường cũng có trách nhiệm bảo đảm môi trường học an toàn cho học sinh. Khi bạn kể, bạn không phải đang mách lẻo hay làm phiền thầy cô; bạn đang cho người có trách nhiệm biết điều họ cần biết để làm đúng phần việc của mình. Nhiều vụ bắt nạt kéo dài cả năm chỉ vì nạn nhân nghĩ rằng kể ra sẽ bị coi là yếu đuối.
Không trở thành mục tiêu dễ: cách đứng, cách nhìn, cách nói
Đứng thẳng, nhìn vào mặt người đối diện. Kẻ bắt nạt thường thăm dò phản ứng. Cúi đầu, lí nhí, vội vàng bỏ đi trong hoảng hốt cho họ thấy bạn sợ. Đứng thẳng vai, nhìn thẳng, thở chậm không làm bạn hết sợ, nhưng làm bạn trông vững hơn, và chính bạn cũng thấy bình tĩnh hơn một chút.
Nói ngắn và rõ. Một câu như “Thôi đi”, “Mình không thích, dừng lại” nói bằng giọng chắc, không khóc lóc, không chửi lại. Không cần câu đáp trả thông minh. Chửi lại hay chế giễu ngược thường khiến tình huống leo thang.
Không tranh cãi, không giải thích. Kẻ bắt nạt không cần lý lẽ. Bạn nói một lần, rồi rời đi. Đứng lại tranh luận chỉ cho họ thêm thời gian và khán giả.
Đừng để lộ món đồ quý khi không cần. Nếu kẻ bắt nạt hay đòi tiền, giật điện thoại, hãy mang ít tiền, cất điện thoại trong cặp, và kể ngay với bố mẹ về chuyện bị đòi tiền. Đòi tiền, ép nộp đồ là hành vi nghiêm trọng, không phải chuyện bạn tự giải quyết.
Tập trước ở nhà. Nghe hơi lạ, nhưng đứng trước gương tập nói câu đó vài lần, hoặc tập với anh chị, bố mẹ, giúp câu nói bật ra được khi cần. Nhiều bạn biết phải nói gì nhưng lúc đứng trước kẻ bắt nạt thì không mở miệng nổi.
Tránh các điểm nóng và đừng đi một mình
Bắt nạt thường diễn ra ở những nơi người lớn ít để ý. Biết các điểm nóng giúp bạn chủ động tránh hoặc đi theo nhóm.
- Nhà vệ sinh lúc vắng, đặc biệt vào giờ ra chơi hoặc sau giờ học.
- Góc khuất sau dãy nhà, cầu thang cuối hành lang, khu nhà xe.
- Đoạn đường về nhà qua chỗ vắng, nơi các nhóm hay tụ tập.
- Lớp học khi thầy cô chưa vào hoặc đã ra ngoài.
- Các nhóm chat lớp, mạng xã hội — nơi không có giám thị.
Đi cùng một vài người bạn tin cậy là cách bảo vệ đơn giản mà rất hiệu quả, vì kẻ bắt nạt ít khi nhắm vào người có bạn bên cạnh. Nếu chưa có nhóm bạn, hãy thử ngồi gần chỗ thầy cô trực, chờ ra về cùng các bạn ở gần nhà, hoặc xin bố mẹ đón ở cổng một thời gian. Ở trên mạng, bạn có quyền rời nhóm chat, chặn tài khoản, tắt bình luận. Đó không phải trốn tránh, đó là bảo vệ mình.
Khi bị xô đẩy, bị chặn hoặc bị đánh
Nếu tình huống đã thành va chạm thân thể, mục tiêu duy nhất là thoát ra và tìm người lớn, không phải thắng. Đây là những gì bạn có thể làm.
- Lùi lại tạo khoảng cách, đưa hai tay lên trước ngực với lòng bàn tay mở. Tư thế này vừa ra hiệu dừng, vừa che được mặt và ngực.
- Nói to “Dừng lại!” để người xung quanh, bạn bè và thầy cô nghe thấy.
- Nếu bị nắm tay hay nắm áo, gỡ ra bằng cách xoay về phía ngón cái của tay đang nắm, rồi bước đi ngay.
- Nếu bị vây quanh, tìm khe hở rộng nhất và đi thẳng ra hướng có người lớn: phòng giám thị, phòng giáo viên, bảo vệ cổng.
- Nếu bị đánh, che đầu và mặt bằng hai cánh tay, cúi cằm, và cố di chuyển về phía có người. Đừng nằm im ở chỗ vắng.
- Ngay sau đó, đến chỗ thầy cô hoặc người lớn gần nhất và kể lại, kể cả khi bạn không bị thương.
Nếu bạn đã chống lại để tự bảo vệ khi bị đánh, hãy kể rõ với nhà trường rằng mình bị tấn công trước và đã cố thoát ra. Người lớn cần biết toàn bộ diễn biến để đánh giá công bằng.
Học võ có giúp không? Có, nhưng không theo cách bạn nghĩ
Nhiều bạn bị bắt nạt muốn học võ để một ngày nào đó đánh lại. Học võ có ích thật, nhưng ích lợi lớn nhất thường không nằm ở cú đấm. Sau vài tháng tập, nhiều bạn đứng thẳng hơn, tự tin hơn, có thêm nhóm bạn ở lớp võ, quen với việc bị va chạm mà không hoảng. Chính những thay đổi đó khiến kẻ bắt nạt ít chọn bạn làm mục tiêu hơn.
Một võ đường tốt sẽ dạy bạn võ đức: không dùng võ để bắt nạt người khác, không khoe võ để gây sự, và chỉ dùng khi thật sự phải bảo vệ mình. Nếu một lớp võ khuyến khích bạn đi đánh trả để chứng tỏ bản thân, đó không phải là lớp nên theo.
Cũng cần nói thật: học võ vài tháng không biến bạn thành người đánh thắng cả nhóm. Đánh nhau ở trường có thể làm bạn bị thương, làm người khác bị thương, và khiến bạn bị kỷ luật dù bạn là người bị bắt nạt trước. Hãy coi võ là cách rèn luyện cơ thể và tinh thần, còn việc chấm dứt bắt nạt là việc bạn làm cùng người lớn.
Kể với người lớn sao cho họ hành động
Nhiều bạn từng kể mà người lớn bảo “kệ nó”, nên không muốn kể nữa. Cách bạn kể có thể giúp người lớn hiểu đây là chuyện nghiêm túc.
| Thay vì nói | Hãy nói | Vì sao |
|---|---|---|
| “Tụi nó hay trêu con” | “Từ đầu tháng, ba bạn trong lớp chặn con ở nhà vệ sinh bốn lần, lần gần nhất giật cặp và xô con ngã” | Chi tiết cụ thể cho thấy mức độ và tính lặp lại |
| “Không sao đâu, con tự lo được” | “Con đã thử tránh và nói dừng lại nhưng không được, con cần giúp” | Người lớn biết bạn đã cố, giờ cần họ vào cuộc |
| Kể một lần rồi thôi | Kể với nhiều người: bố mẹ, giáo viên chủ nhiệm, thầy cô bạn tin, nhân viên tư vấn học đường | Một người chưa làm gì thì người khác có thể làm |
| Xoá tin nhắn vì xấu hổ | Chụp màn hình, lưu lại tin nhắn, ghi ngày giờ từng lần | Bằng chứng giúp nhà trường xử lý đúng |
Giữ một cuốn sổ nhỏ, ghi ngày, giờ, chỗ, ai làm gì, ai chứng kiến. Nghe có vẻ phiền, nhưng khi bố mẹ hay nhà trường hỏi, bạn có thông tin rõ ràng thay vì chỉ nhớ mang máng. Nếu bị thương, nhờ người lớn đưa đi khám và giữ giấy tờ khám.
Khi bạn là người đứng xem
Có thể bạn đọc bài này không phải vì bị bắt nạt mà vì thấy một bạn khác bị. Người đứng xem có sức mạnh lớn hơn họ nghĩ. Kẻ bắt nạt thường cần khán giả; khi không ai cười theo, không ai quay video, trò bắt nạt mất đi phần thú vị với họ.
Bạn không cần lao vào can. Có những việc an toàn hơn mà vẫn có tác dụng: đứng cạnh bạn bị bắt nạt và rủ bạn ấy đi chỗ khác, không chia sẻ ảnh chế hay tin nhắn xúc phạm, đi báo thầy cô ngay khi thấy chuyện xảy ra, hỏi thăm bạn ấy sau đó để bạn ấy biết mình không một mình.
Nếu bạn sợ bị trả thù khi báo, hãy nói riêng với thầy cô và xin giữ kín tên mình. Việc nhỏ của một người đứng xem đôi khi là điều khiến một bạn đang bị bắt nạt có thêm can đảm để đi học tiếp.
Và nếu chính bạn từng hùa theo trêu chọc ai đó, chưa muộn để dừng lại. Không chia sẻ tiếp, không cười theo, xin lỗi bạn ấy nếu có thể. Thay đổi từ một người trong nhóm thường khiến cả nhóm suy nghĩ lại.
Câu hỏi thường gặp
Nếu kể với thầy cô mà bị trả thù thì sao?
Đó là nỗi sợ rất phổ biến. Hãy nói rõ với thầy cô rằng bạn sợ bị trả thù và cần họ bảo vệ, chẳng hạn không nêu tên bạn khi xử lý. Đồng thời kể với bố mẹ để có thêm người theo dõi. Nếu việc trả thù xảy ra, kể tiếp ngay, vì đó là chuyện nghiêm trọng hơn nữa.
Bố mẹ bảo cứ đánh lại cho nó sợ thì có nên làm theo không?
Bố mẹ nói vậy vì thương và tức giận thay bạn. Nhưng đánh lại có thể làm bạn bị thương, bị kỷ luật, và khiến việc bắt nạt tệ hơn. Hãy nói với bố mẹ rằng bạn muốn bố mẹ cùng gặp nhà trường. Tự vệ để thoát khi bị đánh khác với chủ động đi đánh trả.
Bị bắt nạt trên mạng thì tự vệ thế nào?
Không trả lời tin nhắn khiêu khích, chụp màn hình lưu lại, chặn tài khoản, dùng tính năng báo cáo của nền tảng, và kể với người lớn. Nếu có ảnh hay thông tin riêng tư của bạn bị đăng lên, càng cần báo người lớn sớm để họ cùng nhà trường và nền tảng xử lý.
Có nên chuyển trường khi bị bắt nạt kéo dài không?
Chuyển trường là quyết định lớn, nên bàn với bố mẹ sau khi đã thử làm việc với nhà trường. Có trường hợp chuyển trường giúp bạn bắt đầu lại, có trường hợp vấn đề được giải quyết ngay tại trường cũ. Điều quan trọng là bạn được an toàn, và bạn không phải chịu đựng một mình.
Mình buồn và không muốn đi học nữa, như vậy có bình thường không?
Cảm giác buồn, sợ, mệt mỏi khi bị bắt nạt là phản ứng dễ hiểu. Nhưng nếu nó kéo dài, khiến bạn mất ngủ, không muốn làm gì, hoặc có suy nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với bố mẹ, thầy cô hoặc nhân viên tư vấn học đường. Bạn xứng đáng được giúp đỡ.