Tự vệ thực tế là toàn bộ những gì bạn làm để về nhà an toàn khi gặp người có ý xấu: nhận ra nguy cơ trước khi nó thành sự việc, tránh hoặc rời khỏi chỗ đó, thoát ra nếu đã bị giữ, rồi gọi người giúp và báo cơ quan chức năng. Ra đòn chỉ là một phần nhỏ, đứng gần cuối danh sách, và chỉ dùng khi không còn đường lui.
Nhiều người nghĩ học tự vệ là học đánh. Thực ra những người dạy tự vệ nghiêm túc đều nhấn mạnh điều ngược lại: thắng trong tự vệ nghĩa là không bị thương và không gây ra hậu quả mình phải gánh về sau. Bài này giải thích thứ tự ưu tiên tránh – thoát – báo, những hiểu lầm hay gặp, và cách tập sao cho kỹ năng còn dùng được lúc tim đập nhanh, tay run.
Tự vệ khác võ thi đấu và khác đánh nhau ở đâu
Võ thi đấu có trọng tài, có luật, có hạng cân, có bảo hộ và có tiếng còi dừng trận. Hai người bước lên sàn đều đồng ý giao đấu. Tình huống tự vệ thì không có thứ nào như vậy: bạn không chọn lúc, không chọn chỗ, đối phương có thể to hơn, đi cùng người khác, hoặc cầm vật gì đó. Mục tiêu cũng khác hẳn. Trên sàn đấu, người ta cố ghi điểm hoặc hạ đối thủ; trong tự vệ, mục tiêu duy nhất là thoát ra an toàn.
Đánh nhau lại là chuyện khác nữa. Đánh nhau thường bắt đầu từ việc cả hai bên chấp nhận leo thang: cãi qua lại, thách thức, không ai chịu lùi. Người học võ dễ rơi vào bẫy này nhất vì nghĩ mình có thể thắng. Nhưng một cú ngã đập đầu xuống vỉa hè, một vết thương vô tình nặng hơn dự tính, hay một người lạ nhảy vào can đều biến chuyện nhỏ thành chuyện lớn, kéo theo cả rắc rối pháp lý.
Vì vậy, trong tự vệ, việc rời đi khi còn rời đi được không phải là hèn. Đó là quyết định đúng về chiến thuật. Người hướng dẫn tự vệ có kinh nghiệm thường nói với học viên rằng cuộc đối đầu tốt nhất là cuộc đối đầu không xảy ra.
Thứ tự ưu tiên: tránh, thoát, báo, và cuối cùng mới là chống trả
Tránh. Không có mặt ở nơi nguy cơ cao vào lúc nguy cơ cao, hoặc nhận ra dấu hiệu bất thường đủ sớm để đổi hướng: một người cứ bám theo, một nhóm đứng chặn lối, một chiếc xe chạy chậm song song. Phần lớn tình huống được giải quyết ở bước này mà bạn thậm chí không biết mình vừa tránh được điều gì.
Hạ nhiệt. Khi đã bị chú ý hoặc bị gây sự bằng lời, giọng bình tĩnh, tay để trước người lòng bàn tay mở, câu nói ngắn kiểu “được rồi, em đi” giúp đối phương không có cớ leo thang. Không đáp trả lời xúc phạm, không chỉ tay, không đứng sát mặt.
Thoát. Nếu đã bị nắm, bị chặn hay bị kéo, việc cần làm là gỡ ra và tạo khoảng cách rồi chạy về chỗ đông người. Các kỹ thuật thoát được thiết kế để mở đường chạy, không phải để khống chế ai.
Báo và nhờ giúp. La to để người xung quanh chú ý, chạy vào cửa hàng, quán ăn, chốt bảo vệ; gọi người thân và báo công an. Sau sự việc, ghi lại những gì nhớ được và giữ chứng cứ.
Chống trả. Chỉ khi bị tấn công thật và không còn đường thoát, bạn mới dùng sức để chặn đòn, đẩy ra, tạo một khoảnh khắc đủ để chạy. Mức chống trả phải tương xứng với mức nguy hiểm đang xảy ra và dừng lại ngay khi đã thoát được.
Nhận biết nguy cơ: thói quen quan trọng nhất mà lớp võ ít dạy
Nhận biết nguy cơ là khả năng để ý môi trường xung quanh đủ để phát hiện điều bất thường, mà không đến mức lo âu. Người hay bị nhắm tới thường là người đang mất tập trung: vừa đi vừa cúi xem điện thoại, đeo tai nghe cả hai bên, xách nhiều đồ, hoặc đứng ở chỗ vắng đếm tiền. Kẻ có ý xấu tìm mục tiêu dễ, ít rủi ro, nên chỉ cần bạn trông tỉnh táo là đã giảm đáng kể khả năng bị chọn.
Một cách tập đơn giản là mỗi khi vào một nơi mới — bãi gửi xe, hành lang chung cư, ga tàu — bạn tự hỏi ba câu: lối ra ở đâu, chỗ nào đông người gần nhất, có ai đang để ý mình không. Lúc đầu thấy gượng, sau vài tuần sẽ thành phản xạ, không tốn sức.
Hãy tin vào cảm giác khó chịu. Khi một người lạ hỏi đường nhưng cứ đứng sát dần, khi thang máy chỉ có bạn và một người khiến bạn thấy bất an, cứ bước ra, chờ chuyến sau, hoặc đổi hướng. Việc trông có vẻ bất lịch sự một chút không đáng gì so với rủi ro bạn có thể tránh. Những người làm công tác phòng chống tội phạm thường nhắc rằng cảm giác bất an mơ hồ ấy hay là não đã nhận ra dấu hiệu trước khi bạn kịp gọi tên nó.
Những hiểu lầm phổ biến về tự vệ
Phim ảnh và mạng xã hội tạo ra khá nhiều hình dung sai. Dưới đây là các hiểu lầm hay gặp nhất khi người mới tìm hiểu tự vệ.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Học vài tuần võ là đủ tự vệ | Kỹ năng chỉ dùng được dưới áp lực khi đã lặp lại rất nhiều lần, có người tập phản kháng thật. Vài buổi giúp bạn hiểu nguyên lý, chưa đủ để thành phản xạ. |
| Có đòn bí mật hạ người to hơn trong một chiêu | Không có. Chênh lệch cân nặng và sức mạnh là thật. Kỹ thuật tốt giúp bạn thoát ra, không biến bạn thành bất khả chiến bại. |
| Tự vệ là phải đánh lại cho bõ | Đánh trả quá mức khi đã an toàn có thể khiến bạn từ người bị hại thành người phải chịu trách nhiệm. |
| Kẻ cướp tài sản muốn gây thương tích | Phần lớn chỉ muốn lấy đồ. Đưa tài sản và rời đi thường an toàn hơn giằng co. |
| Phụ nữ, người nhỏ con không tự vệ được | Nhận biết nguy cơ, tránh né, thoát và kêu cứu không phụ thuộc vào sức mạnh. Đây là phần lớn nhất của tự vệ. |
Điểm chung của các hiểu lầm này là đặt nặng việc đánh thắng. Khi đổi mục tiêu thành về nhà an toàn, cách bạn nhìn mọi tình huống sẽ khác đi.
Cơ thể phản ứng thế nào khi bị đe doạ, và vì sao phải tập dưới áp lực
Khi bất ngờ gặp nguy hiểm, cơ thể tiết ra hóc-môn căng thẳng. Tim đập nhanh, thở gấp, tay chân run, tầm nhìn hẹp lại, tai như nghe không rõ, các động tác tinh tế như bấm điện thoại hay mở khoá xe trở nên vụng về. Có người đứng sững, không làm được gì trong vài giây. Đây là phản ứng sinh lý bình thường, không phải do bạn yếu đuối.
Điều đó giải thích vì sao các kỹ thuật tự vệ hiệu quả thường đơn giản, dùng cử động lớn, ít bước. Một kỹ thuật cần năm bước chính xác có thể làm được trên thảm tập yên tĩnh nhưng sẽ rời rạc khi bạn hoảng. Lớp tự vệ tốt sẽ cho học viên tập với mức áp lực tăng dần: người cùng tập nắm chặt hơn, la hét, tạo bất ngờ, trong điều kiện an toàn có giám sát.
Một phần quan trọng nữa là tập dùng giọng. Học viên được yêu cầu hét to những câu ngắn như “Buông ra!”, “Cứu với!”. Nghe đơn giản nhưng nhiều người lần đầu không hét nổi vì ngại. Tập trước giúp tiếng hét có sẵn khi cần, vừa gọi người giúp, vừa làm đối phương chùn lại, vừa giúp chính bạn thở được.
Học tự vệ thế nào cho đúng: lộ trình gợi ý
Không có lộ trình duy nhất, nhưng phần lớn người mới có thể đi theo các bước dưới đây, điều chỉnh theo sức khoẻ và thời gian.
- Bắt đầu từ thói quen an toàn hằng ngày: nhận biết nguy cơ, chọn đường đi, giữ điện thoại có pin, báo người thân lịch trình khi đi xa hoặc về khuya.
- Tham gia một khoá hoặc một lớp tự vệ có người hướng dẫn trực tiếp, nơi có thảm tập và người cùng tập; tránh tự tập theo video các động tác vật, khoá khớp.
- Tập các kỹ thuật thoát cơ bản: thoát khi bị nắm cổ tay, nắm áo, túm tóc, ôm từ phía sau, bị đè xuống đất; mỗi kỹ thuật lặp lại nhiều lần ở cả hai bên.
- Tập ngã an toàn và đứng dậy nhanh, vì nhiều chấn thương nặng trong xô xát đến từ cú ngã chứ không phải từ cú đánh.
- Duy trì tập định kỳ, có buổi tập dưới áp lực vừa phải; nếu muốn đi sâu hơn có thể theo một môn võ có đối kháng hoặc vật có kiểm soát.
- Định kỳ ôn lại kịch bản: nếu bị chặn ở bãi xe thì làm gì, nếu bị theo về nhà thì đi đâu — tập trong đầu cũng có ích.
Người có bệnh tim mạch, huyết áp, từng chấn thương đầu hay cột sống nên hỏi bác sĩ trước khi tham gia lớp có vật và ngã.
Giới hạn của tự vệ mà bạn cần chấp nhận
Không lớp học nào bảo đảm bạn an toàn tuyệt đối. Khi đối phương có hung khí, đi theo nhóm, hoặc chênh lệch sức mạnh quá lớn, lựa chọn hợp lý nhất gần như luôn là đưa tài sản, giữ khoảng cách và tìm đường chạy. Tự vệ dạy bạn tăng cơ hội, không phải xoá bỏ rủi ro.
Cũng cần nhớ rằng pháp luật chỉ bảo vệ hành vi chống trả khi nó cần thiết và tương xứng với sự tấn công đang xảy ra. Khi đã thoát được, việc quay lại đánh tiếp không còn là tự vệ. Người học tự vệ có trách nhiệm hiểu ranh giới này ở mức nguyên lý và tìm đến luật sư hoặc cơ quan chức năng khi cần tư vấn cụ thể.
Cuối cùng, tự vệ không chỉ dành cho người gặp nguy hiểm trên đường. Biết nói không, biết rời khỏi một mối quan hệ hay một nơi làm việc có dấu hiệu bạo lực, biết tìm người giúp sớm cũng là tự vệ. Nhìn rộng như vậy, kỹ năng này hữu ích cho mọi lứa tuổi, mọi thể trạng, không riêng gì người tập võ.
Câu hỏi thường gặp
Học môn võ nào thì tự vệ tốt nhất?
Không có môn nào tốt nhất cho mọi người. Môn có tập đối kháng hoặc vật có kiểm soát giúp bạn quen với áp lực tiếp xúc thật, còn lớp tự vệ chuyên đề giúp bạn tập tình huống cụ thể. Quan trọng hơn tên môn là lớp có người hướng dẫn cẩn thận, tập an toàn và dạy cả phần tránh, thoát, báo.
Tự vệ có cần sức khoẻ tốt không?
Thể lực tốt giúp ích, đặc biệt là khả năng chạy được một quãng ngắn. Nhưng phần lớn tự vệ là nhận biết nguy cơ, giữ khoảng cách, kêu cứu và các kỹ thuật thoát dùng đòn bẩy hơn là sức. Người lớn tuổi hay người có bệnh vẫn học được phần lớn kỹ năng, chỉ cần hỏi bác sĩ và báo người hướng dẫn trước.
Có nên mang theo vật dụng để tự vệ không?
Bài này không hướng dẫn dùng vũ khí hay công cụ. Nhiều loại vật dụng tự vệ bị pháp luật quản lý, mang theo có thể gây rắc rối, và dễ bị đối phương giật lại dùng chống chính bạn. Thói quen an toàn, điện thoại có pin và khả năng chạy đến chỗ đông người đáng tin cậy hơn.
Bao lâu thì kỹ năng tự vệ thành phản xạ?
Tuỳ tần suất tập và chất lượng buổi tập. Một khoá ngắn giúp bạn hiểu nguyên lý và biết phải làm gì. Để kỹ năng dùng được khi hoảng loạn, bạn cần lặp lại đều đặn trong nhiều tháng, có buổi tập dưới áp lực, và ôn lại định kỳ vì kỹ năng không dùng sẽ mai một.
Nếu bị đứng sững, không làm được gì thì sao?
Đó là phản ứng sinh lý phổ biến khi gặp nguy hiểm bất ngờ, không phải lỗi của bạn. Tập trước các câu hét ngắn và một vài kỹ thuật đơn giản giúp rút ngắn khoảng đứng sững. Thở ra mạnh một hơi cũng giúp cơ thể thoát khỏi trạng thái tê cứng nhanh hơn.
Trẻ em có nên học tự vệ không?
Trẻ em hưởng lợi nhiều nhất từ phần nhận biết nguy cơ, nói không, chạy về phía người lớn tin cậy và kể lại với cha mẹ. Các kỹ thuật thoát đơn giản có thể dạy qua lớp phù hợp lứa tuổi. Quan trọng là dạy con không dùng võ để bắt nạt hay giải quyết mâu thuẫn với bạn.