Judo là môn võ vật của Nhật Bản, mục tiêu là làm đối phương mất thăng bằng rồi quật ngã, đè giữ, hoặc khống chế bằng khoá siết theo luật — không có đòn đấm, đá trong thi đấu. Môn này do Kano Jigoro xây dựng từ các dòng nhu thuật (jujutsu) và mở trường Kodokan ở Tokyo năm 1882. Judo là môn Olympic của nam từ Tokyo 1964 và của nữ từ Barcelona 1992.
Điều làm judo khác hẳn các môn đánh đứng là bạn học ngã trước khi học quật, và mỗi buổi tập đều có phần vật thật với người kháng cự. Bài này giải thích nguyên lý của judo, kỹ thuật ngã ukemi, các nhóm đòn, cách hiểu điểm khi xem trận, và judo hợp với ai.
Từ nhu thuật đến judo: Kano Jigoro muốn gì
Cuối thế kỷ 19, nhu thuật ở Nhật Bản gồm nhiều trường phái với đòn khoá, quật và cả đòn đánh, phần lớn được dạy theo lối truyền khẩu, có đòn nguy hiểm không tập với lực thật được. Kano Jigoro, người từng học một số dòng nhu thuật, chọn lọc những kỹ thuật có thể tập hết sức với bạn tập mà vẫn an toàn, bỏ hoặc giới hạn những đòn gây thương tích nặng, rồi đặt tên môn mới là judo, “nhu đạo”.
Hai nguyên tắc được Kano nêu và các tài liệu judo nhắc mãi là seiryoku zenyo, dùng sức lực hiệu quả nhất, và jita kyoei, cùng tiến bộ, cùng có lợi. Nguyên tắc đầu nói về kỹ thuật: không đọ sức trực diện mà dùng đà, hướng lực và điểm mất thăng bằng của đối phương. Nguyên tắc sau nói về con người: bạn tập là người giúp bạn tiến bộ, nên phải bảo vệ họ khi quật.
Kano còn là nhà giáo dục, đưa judo vào hệ thống trường học Nhật và đặt ra hệ thống đẳng cấp đai đen, đai màu mà nhiều môn võ khác về sau học theo. Judo lan ra thế giới từ đầu thế kỷ 20, và đến nay là một trong những môn võ có hệ thống thi đấu quốc tế lâu đời, chặt chẽ nhất.
Ukemi: học ngã là bài học đầu tiên
Vì sao ngã phải học. Trong judo, bạn sẽ bị quật hàng trăm lần mỗi tháng. Ukemi là kỹ thuật tiếp đất phân tán lực: cằm gập sát ngực để đầu không chạm thảm, tay đập xuống thảm để chia lực, thân lăn tròn thay vì rơi phẳng. Kỹ năng này hữu ích cả ngoài đời, khi trượt chân trên cầu thang hay ngã xe đạp.
Ngã sau (ushiro ukemi). Ngồi xổm, lăn lưng tròn về sau, hai tay đập thảm hai bên hông, cằm giữ sát ngực. Người mới tập từ tư thế ngồi, rồi ngồi xổm, rồi đứng.
Ngã nghiêng (yoko ukemi). Một chân quét ra trước, thân nghiêng xuống, tay cùng phía đập thảm, chân dưới hơi co. Đây là kiểu ngã dùng nhiều nhất khi bị quật bằng các đòn quét chân.
Ngã trước và lộn trước. Ngã trước dùng hai cẳng tay đỡ, mặt quay sang một bên. Lộn trước (zenpo kaiten) lăn chéo qua vai, không lăn thẳng qua đầu, rồi đứng dậy hoặc tiếp đất bằng ukemi nghiêng.
Tập đến mức nào là đủ. Huấn luyện viên thường cho người mới tập ukemi riêng vài tuần trước khi cho bị quật thật. Đừng ngại phần này: người ngã giỏi là người tập lâu năm không chấn thương, và chỉ khi ngã yên tâm bạn mới dám tập đòn quật hết sức.
Các nhóm kỹ thuật trong judo
Kỹ thuật judo được chia thành hai mảng lớn: kỹ thuật đứng để quật (nage-waza) và kỹ thuật dưới thảm (katame-waza). Bảng dưới gom các nhóm người mới sẽ gặp.
| Nhóm | Nội dung | Ghi chú cho người mới |
|---|---|---|
| Kỹ thuật tay (te-waza) | Quật bằng lực kéo và xoay của tay, vai | Đòn vác vai là ví dụ quen thuộc |
| Kỹ thuật hông (koshi-waza) | Đưa hông vào dưới trọng tâm đối phương rồi xoay | Cần học bẻ thăng bằng trước khi vào hông |
| Kỹ thuật chân (ashi-waza) | Quét, gạt, móc chân | Nhiều đòn nhẹ, hợp người nhỏ con |
| Hy sinh (sutemi-waza) | Tự ngã xuống để kéo đối phương qua người | Học sau, cần kiểm soát tốt |
| Đè giữ (osaekomi-waza) | Giữ đối phương nằm ngửa trên thảm | Kỹ năng nền của phần dưới thảm |
| Siết cổ và khoá khớp | Siết (shime-waza), khoá khớp khuỷu (kansetsu-waza) | Thường giới hạn cho trẻ nhỏ; chỉ tập có người hướng dẫn |
Mỗi đòn quật đi qua ba pha: kuzushi (bẻ thăng bằng), tsukuri (vào thế) và kake (thực hiện). Người mới hay dồn sức vào pha cuối, kéo vác bằng tay nên mệt mà không quật được; người lâu năm làm đối phương mất thăng bằng trước, rồi đòn quật gần như tự xảy ra. Đây chính là nguyên tắc dùng sức hiệu quả nhất trong thực tế.
Hiểu một trận judo khi xem
Trận judo diễn ra trên thảm, hai vận động viên mặc judogi, ở giải lớn một người áo trắng, một người áo xanh. Thời gian trận thi đấu của người lớn ở các giải quốc tế là bốn phút; nếu hết giờ mà hoà, trận bước vào hiệp phụ “golden score”, ai ghi điểm hoặc ai bị phạt trước sẽ quyết định kết quả.
Ippon là chiến thắng tức thì: quật đối phương ngã ngửa với tốc độ, lực và kiểm soát, hoặc đè giữ đủ thời gian quy định, hoặc khiến đối phương đầu hàng bằng cách vỗ thảm khi bị siết hay khoá. Waza-ari là điểm thấp hơn cho đòn quật thiếu một yếu tố hoặc đè giữ ngắn hơn; theo luật hiện hành, hai waza-ari cộng lại thành ippon. Điểm yuko từng tồn tại đã được bỏ.
Các lỗi nhỏ bị phạt shido: thụ động không tấn công, nắm áo sai cách, cố tình tránh nắm, ra khỏi vùng thi đấu. Shido không cho điểm đối phương nhưng tích đủ số lần quy định là thua cả trận (hansoku-make). Một số lỗi nặng như đòn gây nguy hiểm cho cột sống hay hành vi phi thể thao bị xử thua ngay. Liên đoàn Judo Quốc tế điều chỉnh luật theo chu kỳ Olympic, nên chi tiết có thể thay đổi; khung trên là phần ổn định nhất.
Judo hợp với ai
Judo có đặc thù rất rõ: va chạm toàn thân mỗi buổi, nhưng không có đòn đánh vào đầu. Từ đó suy ra người hợp và người cần cân nhắc.
- Trẻ em: judo được nhiều nước đưa vào trường học vì dạy ngã an toàn, phối hợp và tinh thần tôn trọng bạn tập. Trẻ nhỏ thường chỉ tập quật và đè giữ, chưa tập siết, khoá.
- Người nhỏ con: nguyên lý dùng đà và thăng bằng cho phép người nhẹ cân quật được người nặng hơn khi kỹ thuật tốt, dù trong thi đấu vẫn chia hạng cân để công bằng.
- Người muốn tự vệ: kỹ năng giữ thăng bằng khi bị xô đẩy, thoát nắm áo và ngã an toàn rất thực tế. Tuy vậy quật người xuống nền xi măng gây nguy hiểm lớn, nên nguyên tắc tránh – thoát – báo vẫn đứng trước.
- Người sợ bị đánh vào mặt: judo không có đòn đánh, chỉ có nắm, kéo, quật, nên phù hợp người muốn đối kháng thật mà không chịu đòn vào đầu.
- Người đau lưng, đau vai mạn tính: bị quật và quật liên tục gây tải lớn lên cột sống, vai, gối. Nên hỏi bác sĩ trước và bắt đầu chậm.
- Người lớn tuổi: vẫn có lớp judo cho người lớn, tập kata và kỹ thuật với cường độ vừa, nhưng cần ukemi thật chắc trước khi bị quật.
Ví dụ giả định: một học sinh lớp 6 nhỏ người, hay bị bạn xô đẩy trong giờ ra chơi. Sau vài tháng judo, điều thay đổi đáng kể nhất không phải là quật được bạn mà là đứng vững khi bị đẩy, không ngã đập đầu, và tự tin bước đi chỗ khác.
Buổi tập judo đầu tiên và vài tháng sau đó
Một buổi tập judo phong trào thường kéo dài khoảng 90 phút, theo trình tự khá ổn định.
- Chào thảm, chào thầy, khởi động toàn thân, nhất là cổ, vai, ngón tay vì judo nắm áo rất nhiều.
- Ukemi: các kiểu ngã sau, nghiêng, trước, lộn; người mới dành phần lớn buổi đầu ở đây.
- Uchikomi: lặp lại pha vào thế của một đòn quật nhiều lần với bạn tập, không quật hẳn.
- Nage-komi: quật thật lên thảm dày, bạn tập ngã bằng ukemi, đổi lượt.
- Newaza randori: vật dưới thảm có kháng cự, bắt đầu từ tư thế quỳ.
- Randori đứng: vật tự do có kháng cự, người mới thường ghép với người lâu năm để được dẫn dắt.
- Giãn cơ, chào kết thúc; huấn luyện viên nhắc lỗi chung của buổi.
Judogi dày và nặng hơn võ phục karate hay taekwondo vì phải chịu lực nắm kéo; lúc đầu có thể mượn của lớp. Người mới thường đau ngón tay, cẳng tay, cổ trong vài tuần đầu; nếu đau khớp kéo dài hoặc đau sau một cú ngã đập đầu, hãy nghỉ và đi khám. Cắt móng tay chân ngắn, tháo trang sức là quy định gần như mọi lớp đều có.
Những hiểu lầm về judo
“Judo là võ của người to khoẻ.” Thi đấu chia hạng cân chính vì cân nặng có ảnh hưởng, nhưng trong buổi tập, người nhỏ con quật được người lớn hơn là cảnh thường gặp khi kỹ thuật bẻ thăng bằng tốt. Sức mạnh giúp ích, nhưng người chỉ dựa vào sức thường bị người kỹ thuật hơn hoá giải dễ dàng và mệt rất nhanh.
“Judo chỉ là vật, không dùng được ngoài đời.” Phần lớn tình huống xô xát bắt đầu bằng nắm áo, đẩy, kéo. Kỹ năng giữ thăng bằng, gỡ tay nắm và ngã không đập đầu mà judo luyện mỗi buổi rất sát với những tình huống đó. Giới hạn là judo không luyện phòng thủ đòn đấm, nên người muốn tự vệ toàn diện thường học thêm phần này.
“Học judo là phải đi thi.” Nhiều người tập judo nhiều năm chỉ vì thích vận động, học kata và giữ sức khoẻ. Kodokan có cả hệ thống kata như một phần chính thức của môn, và có các giải kata riêng cho người không muốn thi đối kháng.
“Bị quật nhiều sẽ chấn thương đầu.” Ukemi đúng và thảm đạt chuẩn giữ đầu không chạm sàn trong đa số cú ngã. Rủi ro tăng khi tập trên thảm mỏng, ghép cặp chênh lệch quá lớn hoặc người mới bị quật trước khi ngã thạo; đó là lý do lớp tốt không vội.
Câu hỏi thường gặp
Judo khác BJJ ở chỗ nào?
BJJ phát triển từ judo và nhu thuật nhưng dồn trọng tâm vào phần dưới thảm, chấp nhận kéo đối phương xuống để khống chế bằng siết, khoá. Judo trọng đòn quật từ tư thế đứng, phần dưới thảm có giới hạn thời gian và hành động. Người tập hai môn thường bổ trợ cho nhau.
Học judo có bị đau nhiều không?
Những tuần đầu, bạn sẽ thấy ê ẩm vai, lưng, ngón tay vì ngã và nắm áo nhiều. Khi ukemi chắc và cơ quen tải, cảm giác này giảm rõ. Đau nhói ở khớp, tê tay, đau đầu sau va chạm không phải đau bình thường; nên nghỉ và hỏi bác sĩ.
Mấy tuổi trẻ có thể học judo?
Nhiều câu lạc bộ nhận trẻ từ khoảng 5 đến 7 tuổi với lớp thiên về vận động, trò chơi ngã và đè giữ. Siết cổ và khoá khớp thường chỉ được dạy ở tuổi lớn hơn theo quy định từng liên đoàn. Hỏi lớp xem có nhóm riêng theo tuổi hay không.
Nữ có nên học judo không?
Có. Judo nữ là môn Olympic từ năm 1992, và các lớp phong trào đều có người tập nữ. Judo giúp nữ giữ thăng bằng khi bị kéo, thoát nắm áo, nắm tay và ngã an toàn. Nếu chưa quen, bạn có thể đề nghị huấn luyện viên ghép với bạn tập nữ hoặc bạn tập lâu năm điềm tĩnh.
Đai judo có giống đai karate không?
Hệ thống kyu – dan của judo ra đời sớm và được nhiều môn mượn lại, nên trông giống. Màu đai màu cụ thể khác nhau theo quốc gia và câu lạc bộ. Đai đen chia nhiều đẳng; các đẳng rất cao có đai đỏ trắng hoặc đỏ, dành cho người cống hiến lâu năm.
Có cần thể lực tốt mới học judo được không?
Không cần trước khi bắt đầu, vì chính các buổi tập sẽ xây thể lực. Tuy nhiên randori rất mệt, nên người mới nên tham gia từ từ, nghỉ giữa các lượt và uống đủ nước. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi bác sĩ trước khi tập cường độ cao.