Karate là môn võ tay không hình thành ở Okinawa (nay thuộc Nhật Bản), dùng đòn đấm, đá, gạt và đỡ, tập theo ba phần: kihon (kỹ thuật cơ bản), kata (bài quyền) và kumite (đối luyện). Chữ “karate” hiểu là “tay không”, và tinh thần của môn đặt nặng sự chính xác, tư thế vững, ra đòn dứt khoát rồi thu về.
Karate hợp với người muốn một môn có lễ nghi rõ, lộ trình đai mạch lạc, vừa có phần quyền để rèn kỷ luật vừa có phần đối kháng để kiểm tra phản xạ. Bài này đi qua nguồn gốc ở mức sử liệu phổ biến, sự khác nhau giữa các hệ phái lớn, luật tính điểm khi xem thi đấu, một buổi tập điển hình và những điều nên biết trước khi đăng ký một lớp karate ở Việt Nam.
Karate từ Okinawa ra thế giới
Okinawa là trung tâm của vương quốc Lưu Cầu xưa, nơi giao thương nhiều với Trung Hoa. Các nhà nghiên cứu võ thuật nhìn chung đồng ý rằng võ thuật bản địa Okinawa chịu ảnh hưởng từ quyền thuật Trung Hoa, rồi phát triển thành nhiều dòng gắn với các vùng như Shuri, Naha và Tomari. Chi tiết về từng người truyền dạy thời kỳ đầu thì sử liệu còn mỏng và nhiều chỗ chưa thống nhất, nên bạn sẽ gặp những câu chuyện khác nhau tuỳ hệ phái kể.
Bước ngoặt được ghi nhận rộng rãi là đầu thế kỷ 20, khi karate được đưa vào trường học ở Okinawa rồi được giới thiệu ra Nhật Bản đại lục vào những năm 1920. Gichin Funakoshi là người gắn với giai đoạn này và với hệ phái Shotokan về sau. Cũng trong khoảng thập niên 1930, cách viết chữ “kara” chuyển từ chữ mang nghĩa “nhà Đường” sang chữ mang nghĩa “không”, nhấn vào ý “tay không”.
Sau Thế chiến thứ hai, karate lan rộng sang Mỹ, châu Âu và châu Á, rồi tách thành hai hướng song song: karate truyền thống giữ trọng tâm ở kata và rèn luyện, karate thể thao có luật thi đấu thống nhất do Liên đoàn Karate Thế giới (WKF) quản lý. Karate từng có mặt tại Thế vận hội Tokyo tổ chức năm 2021 nhưng không được giữ lại ở các kỳ sau, nên với phần lớn người tập, các giải châu lục, khu vực và giải quốc gia mới là sân chơi thật.
Các hệ phái karate lớn khác nhau ở đâu
Khi tìm lớp, bạn sẽ nghe tên hệ phái trước cả tên môn. Bảng dưới tóm tắt những nét người tập hay nhận ra ở mỗi hệ, ở mức tổng quát; cùng một hệ, mỗi võ đường vẫn có cách dạy riêng.
| Hệ phái | Nét dễ nhận ra | Cảm giác khi tập |
|---|---|---|
| Shotokan | Tấn dài và thấp, đòn thẳng, động tác lớn, nhiều kata dài | Rèn chân và tư thế kỹ, buổi đầu mỏi đùi nhiều |
| Goju-ryu | Kết hợp cứng và mềm, đòn tầm gần, có bài tập thở và siết cơ | Nhiều động tác vòng tròn, va chạm tay khi tập đôi |
| Shito-ryu | Kho kata rất phong phú, gộp nét của nhiều dòng Okinawa | Học nhiều bài quyền, hợp người thích thi quyền |
| Wado-ryu | Nhiều né tránh, xoay thân, có ảnh hưởng từ nhu thuật Nhật | Nhẹ nhàng hơn về tấn, chú trọng thời điểm |
| Kyokushin | Đối kháng tiếp xúc toàn phần, không đấm vào mặt, đá được vào đầu | Thể lực nặng, tập chịu đòn vào thân và đùi |
Bốn hệ đầu thường thi theo luật WKF với kiểu tính điểm có kiểm soát lực. Kyokushin và các dòng tiếp xúc toàn phần có hệ thống giải riêng, chấm theo đòn hạ hoặc ưu thế. Nếu bạn muốn thi đấu, câu hỏi đầu tiên với võ đường là họ đi giải theo luật nào, vì kỹ năng của hai kiểu luật khác nhau khá xa.
Ba phần của một buổi tập karate
Kihon — kỹ thuật cơ bản. Lớp xếp hàng, tập từng đòn đấm thẳng, đá trước, đỡ trên, đỡ giữa, đỡ dưới, di chuyển theo tấn. Phần này lặp lại nhiều đến mức người mới thấy chán, nhưng đây là nơi hình thành thói quen xoay hông, thu tay về hông và giữ thăng bằng. Một huấn luyện viên tốt sẽ đi dọc hàng sửa từng khớp, không chỉ đếm nhịp.
Kata — bài quyền. Kata là chuỗi động tác định sẵn mô phỏng cuộc đối đầu với nhiều đối thủ tưởng tượng. Mỗi hệ có bộ kata riêng, từ những bài nhập môn ngắn tới những bài dài nhiều chục động tác. Khi thi quyền, giám khảo nhìn độ chính xác, sức mạnh, tốc độ, nhịp điệu và việc người tập có hiểu ứng dụng của động tác hay không.
Kumite — đối luyện. Kumite đi từ các bài định sẵn (một bên tấn công theo hẹn, bên kia đỡ và phản đòn) tới đối luyện tự do có luật. Người mới thường chỉ tập kumite định sẵn trong vài tháng đầu, đeo găng và bảo hộ khi tập tự do. Kumite là nơi bạn học khoảng cách và thời điểm, hai thứ kata không dạy hết.
Phần thể lực và giãn cơ. Cuối buổi thường có hít đất, gập bụng, nhảy, giãn cơ hông và đùi sau. Đòn đá cao của karate cần độ mở hông, nên giãn cơ đều đặn sau buổi tập quan trọng hơn cố ép dẻo trong một tuần.
Xem một trận kumite theo luật WKF
Trận đấu thể thao karate dùng kiểu tính điểm theo đòn đạt chuẩn: đòn phải đúng kỹ thuật, đúng vùng, có kiểm soát lực, thái độ tốt và thu đòn sau khi ra. Mức điểm dưới đây là khung cơ bản thường gặp; chi tiết có thể điều chỉnh theo từng phiên bản luật, nên khi đi thi hãy hỏi ban tổ chức bản đang áp dụng.
| Mức điểm | Tên gọi | Đòn thường được tính |
|---|---|---|
| 1 điểm | Yuko | Đấm vào vùng thân hoặc vùng đầu, mặt có kiểm soát |
| 2 điểm | Waza-ari | Đá vào vùng thân |
| 3 điểm | Ippon | Đá vào vùng đầu, hoặc đòn đánh vào đối thủ vừa bị quật ngã |
Điều làm người mới xem bối rối là đòn trông rất mạnh lại không được điểm, còn đòn nhẹ lại được. Lý do là luật thưởng cho sự kiểm soát: đòn vào mặt phải dừng sát mục tiêu, chạm quá mạnh còn bị phạt. Trọng tài phạt các lỗi như tiếp xúc quá mức, chạy ra khỏi thảm, né đòn bằng cách quay lưng hay giả vờ bị đau. Ngoài kumite, nội dung thi kata chấm bằng hội đồng giám khảo, người tập thi lần lượt hoặc theo nhóm.
Karate hợp với ai, không hợp với ai
Karate hợp với trẻ từ tuổi tiểu học và người lớn muốn một môn có khung bài bản. Lễ nghi chào sàn, chào thầy, xếp hàng theo đai giúp trẻ quen kỷ luật mà không cần quát mắng. Người lớn bận rộn thì thích karate vì buổi tập có cấu trúc rõ, đến lớp là biết mình sẽ tập gì, và có thể tập phần kihon, kata một mình ở nhà giữa các buổi.
Người có mục tiêu tự vệ cần biết giới hạn: karate thể thao kiểu điểm dừng đòn trước mục tiêu, nên phản xạ chịu đòn và xử lý khi bị ôm, bị đẩy sát người không phải trọng tâm. Nhiều võ đường bổ sung phần thoát nắm và đối luyện nhiều hơn; bạn nên hỏi trực tiếp. Người hay đau gối cần lưu ý các tấn thấp và kéo dài, nhất là ở hệ Shotokan; báo với huấn luyện viên để được nâng tấn cao hơn trong giai đoạn đầu.
Người thích va chạm mạnh, muốn kiểm chứng bản thân bằng đòn thật sẽ thấy hệ tiếp xúc toàn phần như Kyokushin hợp hơn karate điểm. Ngược lại, người không muốn bị đánh trúng thường xuyên có thể chọn lớp thiên về kata, vẫn lên đai và thi đấu được ở nội dung quyền.
Bắt đầu học karate ở Việt Nam: các bước thực tế
Karate có mặt rộng ở Việt Nam, từ câu lạc bộ trong trường học, nhà văn hoá đến các võ đường tư nhân, và là môn quen thuộc trong hệ thống thi đấu thể thao. Trình tự dưới đây giúp bạn bắt đầu mà không phải đổi lớp nhiều lần.
- Xác định mình muốn thiên về quyền, đối kháng điểm hay tiếp xúc toàn phần; câu trả lời quyết định hệ phái nên tìm.
- Đến xem hoặc học thử một buổi; để ý huấn luyện viên có sửa tư thế từng người không, có cho người mới khởi động đủ không.
- Hỏi lớp theo hệ phái nào, thi đai theo hệ thống nào, có tham gia giải theo luật WKF hay luật riêng.
- Mua võ phục cơ bản trước; găng, bảo hộ răng, bảo hộ ống chân chỉ mua khi lớp bắt đầu cho tập kumite.
- Giữ nhịp hai đến ba buổi mỗi tuần trong ba tháng đầu, ghi lại tên các kata và đòn đã học để tự ôn.
- Sau kỳ thi đai đầu tiên, nhìn lại: còn hứng thú với phần quyền hay muốn chuyển sang lớp đối kháng nhiều hơn.
Ví dụ giả định: một nhân viên văn phòng 30 tuổi ở Đà Nẵng muốn tập để giảm căng thẳng, không định thi. Lớp hợp với người này là lớp tối có kihon và kata kỹ, kumite định sẵn nhẹ nhàng, không ép đấu tự do. Sau nửa năm, nếu muốn thử sức, người này có thể xin vào nhóm đối luyện của võ đường.
Những hiểu lầm hay gặp về karate
“Karate là đập gạch, chặt ván.” Phim ảnh làm hình ảnh đập vỡ gắn chặt với karate, nhưng trong lớp học bình thường, phần này rất nhỏ hoặc không có. Thứ chiếm phần lớn thời gian là tấn, đòn cơ bản, kata và đối luyện. Một số hệ có bài luyện tay trên bao cát hay cột gỗ quấn đệm, tăng dần trong nhiều năm, không phải thứ người mới làm.
“Đai đen là cao thủ.” Ở hầu hết hệ phái, đai đen nhất đẳng được hiểu là người đã nắm chắc nền tảng và bắt đầu học thật sự. Trình độ giữa hai người cùng đai đen có thể chênh nhau rất xa, tuỳ võ đường và tuỳ người đó có tập đối luyện thường xuyên hay không.
“Kata vô dụng, chỉ là múa.” Kata là cách lưu giữ và luyện chuỗi động tác khi không có bạn tập, đồng thời rèn tư thế, nhịp thở và sự tập trung. Giá trị ứng dụng của kata hiện ra khi người dạy giải thích từng động tác dùng vào tình huống nào và cho tập đôi theo đó, phần thường gọi là bunkai.
“Karate không có đòn chân.” Karate có đá trước, đá vòng, đá ngang, đá sau, chỉ là ít đòn chân cao và nhào lộn hơn taekwondo. Ở luật WKF, đòn đá vào đầu được điểm cao nhất, nên vận động viên karate thi đấu vẫn luyện chân rất kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Karate và Vovinam khác nhau thế nào?
Karate có gốc Okinawa và Nhật Bản, trọng đòn tay thẳng, tấn vững và kata. Vovinam là võ Việt, phối hợp đòn tay, đòn chân, vật và có hệ thống đòn chân kẹp đặc trưng. Hai môn đều có lộ trình đai và thi đấu; chọn môn nào nên dựa vào lớp gần nhà và cảm giác sau buổi học thử.
Học karate bao lâu thì lên đai đen?
Không có mốc chung. Thời gian phụ thuộc vào hệ phái, liên đoàn cấp đai, số buổi tập mỗi tuần và độ tuổi. Nhiều người tập đều đặn mất vài năm, còn trẻ em thường phải qua thêm các cấp đai trung gian. Võ đường hứa lên đai đen thật nhanh là dấu hiệu nên cân nhắc.
Karate có còn là môn Olympic không?
Karate xuất hiện tại Thế vận hội Tokyo tổ chức năm 2021 nhưng không có mặt ở Paris 2024. Môn này vẫn có hệ thống giải thế giới, châu lục và khu vực, cùng các giải quốc gia. Với người tập phong trào, việc karate không thuộc Olympic hầu như không ảnh hưởng đến lớp học.
Nữ tập karate có bị to cơ không?
Tập karate vài buổi mỗi tuần làm cơ chân, hông và vai săn chắc hơn, nhưng không làm cơ phát triển to như tập tạ nặng có chủ đích. Thay đổi rõ nhất người tập nữ hay kể là tư thế thẳng hơn, sức bền tốt hơn và tự tin hơn khi di chuyển.
Người không dẻo có học karate được không?
Được. Phần lớn người mới đều không đá cao được ở buổi đầu. Độ dẻo hông và đùi sau tăng dần nhờ giãn cơ đều đặn sau mỗi buổi tập. Đừng ép dẻo bằng cách nhờ người khác đè mạnh, vì dễ rách cơ; tăng từ từ trong nhiều tháng là cách an toàn.
Karate có dùng binh khí không?
Một số dòng karate truyền thống có tập kèm binh khí Okinawa như một môn riêng, thường gọi là kobudo, dành cho người đã có nền. Karate thể thao và đa số lớp phong trào chỉ tập tay không. Người mới không cần quan tâm đến phần này trong những năm đầu.