Taekwondo là môn võ Hàn Quốc nổi bật nhất về đòn chân: đá vòng cầu, đá xoay, đá tống, đá móc với tốc độ cao và tầm xa. Tên gọi ghép từ ba chữ: “tae” là chân, “kwon” là tay, “do” là đạo, con đường rèn luyện. Taekwondo là môn chính thức của Thế vận hội từ Sydney 2000 và là một trong những môn võ có nhiều người tập nhất tại Việt Nam.
Khi nói “taekwondo”, người ta có thể đang nói về hai hệ thống khác nhau: World Taekwondo (WT), hệ thi đấu Olympic, và International Taekwon-Do Federation (ITF) với luật và bài quyền riêng. Bài này giải thích lịch sử ở mức phổ biến, cách tính điểm bằng giáp điện tử, phần quyền poomsae, khác biệt WT – ITF, và những điều nên cân nhắc trước khi cho mình hoặc con học.
Taekwondo hình thành thế nào
Taekwondo ra đời trong bối cảnh Hàn Quốc sau năm 1945, khi nhiều võ đường (kwan) dạy các lối võ chịu ảnh hưởng từ karate, quyền thuật Trung Hoa và võ truyền thống bản địa. Đến giữa thập niên 1950, cái tên taekwondo được chọn để gom các võ đường về một môn chung. Quá trình thống nhất không suôn sẻ, và chính điều này dẫn đến hai tổ chức lớn tồn tại đến nay.
ITF được thành lập năm 1966. Tổ chức thế giới thứ hai, ngày nay mang tên World Taekwondo, được lập năm 1973 cùng với Kukkiwon ở Seoul làm trung tâm cấp đẳng. Tên cũ của WT là World Taekwondo Federation, viết tắt WTF; năm 2017 tổ chức này đổi tên thành World Taekwondo, phần vì lối viết tắt cũ dễ gây hiểu sai trên mạng.
Taekwondo được biểu diễn tại Olympic Seoul 1988 và Barcelona 1992, rồi chính thức thi đấu tranh huy chương từ Sydney 2000. Với Việt Nam, Sydney 2000 là mốc đáng nhớ: tấm huy chương Olympic đầu tiên của thể thao Việt Nam đến từ môn taekwondo. Từ đó, taekwondo phủ rộng trong trường học, nhà văn hoá và câu lạc bộ ở hầu hết các tỉnh, thành.
WT và ITF: hai “taekwondo” khác nhau ra sao
Đa số lớp ở Việt Nam theo hệ WT, nhưng hệ ITF cũng có người tập. Nếu bạn đổi lớp hoặc chuyển nơi ở, biết hệ mình đang học giúp tránh bất ngờ khi thi đai và đi giải.
| Tiêu chí | World Taekwondo (WT) | ITF |
|---|---|---|
| Thi đấu đối kháng | Tiếp xúc toàn phần vào giáp thân, đá được vào đầu, không đấm vào mặt | Tiếp xúc có kiểm soát, đấm được vào đầu, đá được vào đầu và thân |
| Bảo hộ | Giáp thân, mũ, bảo hộ tay chân; giải lớn dùng giáp và mũ có cảm biến điện tử | Găng tay và giày bảo hộ, mũ; ít dùng giáp điện tử |
| Bài quyền | Poomsae, nhóm bài Taegeuk cho cấp màu | Tul, hệ bài riêng |
| Đường Olympic | Có, là hệ duy nhất thi Olympic | Không, có hệ thống giải riêng |
| Cảm giác khi xem | Nhiều đòn chân nhanh, đứng nghiêng, di chuyển nảy | Kết hợp tay chân nhiều hơn, nhịp gần kickboxing nhẹ |
Không hệ nào “thật” hơn hệ nào. Nếu con bạn mơ thi Olympic hay thi đấu hệ thống thể thao trong nước, hệ WT là đường đi. Nếu bạn thích phần đấm kết hợp và muốn cảm giác đối kháng đa dạng hơn, có thể tìm hiểu ITF ở nơi có lớp. Đẳng cấp đai giữa hai hệ thường không quy đổi trực tiếp cho nhau.
Luật đối kháng WT: hiểu điểm số khi xem trận
Điểm đến từ cảm biến và giám định. Ở các giải lớn, giáp thân và mũ có cảm biến ghi nhận đòn chân đủ lực vào vùng hợp lệ; đòn đấm vào thân và điểm cộng thêm cho đòn xoay do giám định bấm. Nhờ vậy điểm hiện gần như tức thời, nhưng cũng sinh ra lối đá chạm nhanh để “ăn cảm biến” mà người xem lần đầu thấy lạ.
Đòn khó được thưởng cao hơn. Theo khung luật phổ biến, đấm hợp lệ vào thân được 1 điểm, đá vào thân 2 điểm, đá vào đầu 3 điểm; đòn đá có xoay người được cộng thêm điểm. Vì vậy vận động viên chịu rủi ro tung đòn xoay để lật ngược thế trận ở những giây cuối.
Lỗi bị phạt gam-jeom. Các lỗi như ra khỏi vạch, ngã không do bị đánh, nắm hay đẩy đối thủ, nâng chân để chặn đòn, đá dưới thắt lưng đều bị phạt. Mỗi lần phạt cộng điểm cho đối phương; bị phạt quá số lần quy định là thua.
Thể thức theo hiệp. Các giải lớn gần đây áp dụng thể thức chia trận thành các hiệp tính thắng thua riêng, thắng hai hiệp là thắng trận. Luật được WT điều chỉnh khá thường xuyên, nên bạn xem thông báo luật của giải trước khi bình luận hay đi thi.
Đòn hạ đo ván vẫn có. Dù điểm số chiếm phần lớn, đòn đá vào đầu có thể khiến đối thủ không tiếp tục được. Đây là lý do mũ bảo hộ bắt buộc và trọng tài được quyền dừng trận ngay khi thấy vận động viên mất khả năng tự vệ.
Poomsae, đập vỡ và phần “đạo” trong taekwondo
Ngoài đối kháng, taekwondo có poomsae: các bài quyền định sẵn, trong đó nhóm Taegeuk dành cho cấp đai màu và các bài cao hơn dành cho cấp đẳng. Poomsae là nội dung thi đấu riêng, có cả hình thức cá nhân, đôi nam nữ, đồng đội và poomsae sáng tạo kết hợp nhào lộn, đá bay trên nền nhạc. Giám khảo chấm độ chính xác của tấn, hướng, nhịp, lực và sự biểu cảm của bài.
Phần đập vỡ (kyukpa) thường thấy trong biểu diễn và thi đai: dùng tay hoặc chân đập tấm gỗ hay tấm nhựa chuyên dụng. Mục đích là kiểm tra kỹ thuật dồn lực đúng điểm, không phải khoe sức. Người mới không nên tự tập đập vật cứng ở nhà; lớp đàng hoàng dùng tấm tập tái sử dụng được và tăng độ khó rất chậm.
Phần “đạo” được nhiều võ đường dạy qua năm nguyên tắc thường được nhắc: lễ nghĩa, liêm chính, kiên trì, tự chủ và bất khuất. Với trẻ em, những nguyên tắc này hiện ra ở việc chào thầy, giữ trật tự, giúp bạn cùng lớp và không mang đòn đá ra đùa với bạn bè. Một lớp taekwondo tốt dành thời gian cho phần này, không chỉ cho phần đá.
Ai hợp với taekwondo, cần lưu ý gì
Taekwondo phổ biến nên dễ tìm lớp, nhưng không phải ai cũng nên chọn chỉ vì gần nhà. Những điểm dưới đây giúp bạn tự đối chiếu.
- Trẻ em từ tuổi tiểu học: lớp taekwondo thiếu nhi thường vui, nhiều trò vận động, giúp phối hợp tay chân và thăng bằng. Hỏi lớp có chia nhóm theo tuổi không, đối kháng có kiểm soát đến mức nào.
- Người muốn đòn chân linh hoạt: taekwondo luyện tốc độ chân, độ mở hông và phản xạ đá tốt hơn hầu hết các môn khác.
- Người mục tiêu thi đấu thể thao: hệ WT có hệ thống giải từ cơ sở đến quốc gia, nhiều cơ hội thi cho học sinh.
- Người đau gối, đau hông: động tác xoay trên chân trụ và đá cao tạo tải lớn lên gối, hông. Nên khám và báo huấn luyện viên để giảm độ cao đòn đá giai đoạn đầu.
- Người cần tự vệ tầm gần: luật WT không cho đấm vào mặt và không cho vật, nên phản xạ ở cự ly sát người còn mỏng. Có thể bổ sung lớp tự vệ hoặc một môn vật.
- Người lớn tuổi mới tập: vẫn tập được poomsae và kỹ thuật cơ bản; đối kháng nên để sau khi thể lực và khớp đã quen.
Ví dụ giả định: hai anh em 8 và 12 tuổi cùng muốn học võ. Lớp taekwondo nhà văn hoá có nhóm thiếu nhi và nhóm thiếu niên tập cùng giờ ở hai nửa sân là lựa chọn tiện: cha mẹ đưa đón một lần, mỗi con tập đúng nhịp lứa tuổi.
Buổi tập taekwondo điển hình và lộ trình năm đầu
Mỗi võ đường có giáo án riêng, nhưng phần lớn lớp phong trào đi theo khung dưới đây. Biết trước giúp bạn không ngạc nhiên vì sao tháng đầu chưa được đấu.
- Khởi động khoảng 15 phút: chạy nhẹ, xoay khớp, bật nhảy, giãn động hông và cổ chân.
- Kỹ thuật cơ bản: tấn, đỡ, đấm, các đòn đá trước, vòng cầu, tống ngang tập trên không rồi đá vào đích cầm tay.
- Phối hợp di chuyển: bước lướt, đổi chân, đá liên hoàn hai, ba đòn theo hiệu lệnh.
- Poomsae: tập bài Taegeuk tương ứng cấp đai, từng đoạn một, sau đó đi trọn bài.
- Đối kháng có kiểm soát (thường chỉ sau vài tháng): mặc đủ giáp, đá chạm nhẹ, tập phản đòn theo tình huống.
- Thể lực và giãn cơ cuối buổi; huấn luyện viên dặn bài tự tập về nhà.
Trong năm đầu, người tập thường qua một vài kỳ thi đai màu. Nội dung thi gồm poomsae, kỹ thuật cơ bản, đôi khi đối kháng và đập vỡ, tuỳ quy định của võ đường và liên đoàn. Thời gian giữa các kỳ không cố định; quan trọng là bạn thực hiện được bài quyền trôi chảy chứ không phải số tháng đã đóng học.
Đồ tập, bảo hộ và chuyện an toàn khi đối kháng
Người mới chỉ cần bộ võ phục dobok, thường màu trắng, cổ chữ V, và đai theo cấp. Bảo hộ đối kháng gồm giáp thân, mũ, bảo hộ ống tay, ống chân, bảo hộ hạ bộ, bảo hộ răng; với giải dùng hệ thống điện tử còn có tất chân gắn cảm biến. Ở lớp phong trào, giáp và mũ thường có sẵn để dùng chung, còn bảo hộ răng và hạ bộ nên là đồ cá nhân vì lý do vệ sinh.
Rủi ro đáng chú ý nhất của taekwondo đối kháng là đòn đá trúng đầu. Dù có mũ, một cú đá vòng cầu mạnh vẫn có thể gây chấn động não. Dấu hiệu như choáng, nhức đầu, buồn nôn, nhìn mờ, lơ mơ sau va chạm cần dừng tập ngay, không quay lại sàn trong buổi đó và đi khám. Trẻ em và thiếu niên cần được theo dõi kỹ hơn người lớn sau va chạm đầu.
Cổ chân và mu bàn chân cũng dễ chấn thương khi đá vào khuỷu tay đối phương hay vào đích cứng. Ở lớp tốt, huấn luyện viên ghép cặp theo cân nặng và trình độ, quy định lực đá trong buổi tập (thường chỉ chạm nhẹ đến vừa), và có người theo dõi suốt phần đối kháng. Nếu một lớp để người mới đá đầu với nhau hết lực ngay tháng đầu, đó là tín hiệu nên tìm nơi khác.
Câu hỏi thường gặp
Taekwondo và karate môn nào hợp cho trẻ hơn?
Cả hai đều hợp nếu lớp dạy đúng lứa tuổi. Taekwondo thiên về đòn chân và vận động nhanh, nhiều trẻ thấy vui. Karate thiên về tấn, đòn tay và kata, hợp với trẻ cần rèn sự tập trung. Hãy cho con học thử cả hai và để ý con có muốn quay lại lớp nào hơn.
Đai taekwondo có những màu nào?
Hệ đai màu thay đổi theo võ đường và liên đoàn, thường đi từ trắng qua vàng, xanh, đỏ rồi tới đen, có thêm vạch hoặc đai trung gian. Trẻ dưới 15 tuổi đạt trình độ đẳng thường được cấp đai poom, nửa đỏ nửa đen, rồi chuyển sang đai đen khi đủ tuổi.
Tập taekwondo có giúp tăng chiều cao không?
Chưa có bằng chứng vững cho thấy một môn võ cụ thể làm trẻ cao hơn. Chiều cao chủ yếu phụ thuộc di truyền, dinh dưỡng và giấc ngủ. Vận động đều đặn giúp trẻ khoẻ, ăn ngon, ngủ tốt hơn, và đó là cách gián tiếp để trẻ phát triển đúng tiềm năng của mình.
Đá cao dễ bị chấn thương gì?
Hay gặp nhất là căng cơ đùi sau, cơ háng, bong gân cổ chân và đau gối chân trụ do xoay. Cách phòng là khởi động đủ, tăng độ cao đòn đá từ từ, không đá cao khi cơ còn lạnh và nghỉ khi đau nhói. Chấn thương đầu khi đối kháng cần dừng tập và đi khám.
Học taekwondo có tự vệ được không?
Taekwondo cho phản xạ, tốc độ chân và sự tự tin, có ích khi cần giữ khoảng cách. Nhưng tự vệ thực tế bắt đầu từ tránh và rời đi, và luật WT không luyện xử lý khi bị ôm, bị vật. Muốn chuẩn bị kỹ, nên học thêm phần thoát hiểm có người hướng dẫn.
Người lớn hơn 30 tuổi mới bắt đầu taekwondo có muộn không?
Không muộn nếu mục tiêu là sức khoẻ, rèn luyện và lên đai. Người lớn nên tăng độ khó chậm hơn trẻ, chú ý gối và hông, chọn lớp có nhóm người lớn riêng. Mục tiêu thi đấu đỉnh ở tuổi này thì khó, nhưng nhiều giải có hạng mục quyền cho các nhóm tuổi lớn.