Wushu (võ thuật, theo cách đọc tiếng Trung) trong thể thao hiện đại là môn được chuẩn hoá từ võ thuật Trung Hoa, gồm hai nhánh: taolu — biểu diễn bài quyền và binh khí được chấm điểm, và tán thủ (sanda) — đối kháng có đấm, đá và quật ngã. Wushu thể thao có liên đoàn quốc tế, giải vô địch thế giới, có mặt ở Đại hội Thể thao châu Á và SEA Games.
Với Việt Nam, wushu là một trong những môn thế mạnh ở đấu trường khu vực và châu lục, nên phong trào tập khá rộng trong các trung tâm thể thao và câu lạc bộ. Bài này tập trung vào wushu thể thao hiện đại, không bàn lịch sử các dòng phái cổ: hai nhánh taolu và tán thủ, cách chấm điểm, cách tập, và môn này hợp với ai.
Wushu thể thao khác võ thuật Trung Hoa truyền thống thế nào
Võ thuật Trung Hoa truyền thống gồm rất nhiều môn phái, mỗi phái có hệ thống bài quyền, binh khí và lối truyền dạy riêng. Từ giữa thế kỷ 20, Trung Quốc tiến hành chuẩn hoá một phần kho tàng này thành môn thể thao với bài quyền quy định, tiêu chí chấm điểm và luật đối kháng. Đó là gốc của wushu thể thao mà ta thấy ở các giải ngày nay.
Liên đoàn Wushu quốc tế (IWUF) được thành lập năm 1990, và giải vô địch thế giới đầu tiên diễn ra năm 1991. Cũng năm 1990, wushu được đưa vào Đại hội Thể thao châu Á. Wushu chưa phải môn chính thức của Thế vận hội, dù đã nhiều lần được đề xuất.
Khác biệt lớn giữa hai thế giới này: võ truyền thống coi trọng sự kế thừa và ứng dụng theo môn phái, còn wushu thể thao coi trọng độ chính xác, độ khó và tính biểu diễn theo chuẩn chung để giám khảo các nước chấm được như nhau. Nhiều vận động viên taolu hàng đầu bị chê là “múa đẹp”, nhưng nếu nhìn như một môn thể thao, taolu đòi hỏi sức bật, độ dẻo, sức mạnh và sự kiểm soát cơ thể ở mức rất cao, giống thể dục dụng cụ.
Các nội dung taolu thường gặp
Taolu chia thành nội dung tay không và nội dung binh khí, theo hai phong cách lớn là phương Bắc và phương Nam, cùng nhóm thái cực. Bảng dưới gom các nội dung người xem hay gặp ở giải; tên gọi tiếng Việt có thể khác nhau tuỳ nơi.
| Nội dung | Đặc điểm | Ai hợp |
|---|---|---|
| Trường quyền | Động tác mở rộng, tấn dài, nhiều bật nhảy, đá cao, tốc độ nhanh | Trẻ dẻo, sức bật tốt |
| Nam quyền | Tấn thấp vững, đòn tay mạnh, động tác dứt khoát, ít bay nhảy hơn | Người chắc khoẻ, thích lực |
| Thái cực quyền | Động tác chậm, liên tục, kiểm soát trọng tâm; bản thi đấu có thêm độ khó | Mọi lứa tuổi, cả người lớn tuổi |
| Binh khí ngắn và dài | Đao, kiếm, côn, thương biểu diễn theo bài quy định | Người đã có nền tay không, tập trong võ đường |
| Đối luyện | Hai hay ba người biểu diễn đánh theo kịch bản | Đội đã tập cùng lâu, phối hợp ăn ý |
Phần binh khí trong wushu là nội dung biểu diễn được chấm điểm, dùng dụng cụ thi đấu chuyên dụng và chỉ tập dưới sự hướng dẫn trong võ đường; bài này không hướng dẫn kỹ thuật binh khí. Người mới, nhất là trẻ em, thường bắt đầu với trường quyền hoặc nam quyền cơ bản để xây tấn, độ dẻo và sức bật trước.
Taolu được chấm điểm thế nào
Chất lượng động tác. Giám khảo trừ điểm khi tấn sai, tay chân lệch chuẩn, mất thăng bằng, chạm tay xuống thảm khi tiếp đất, dụng cụ rung lắc hay rơi. Đây là phần “sạch” của bài.
Thể hiện tổng thể. Gồm sức mạnh, nhịp điệu, sự phối hợp giữa mắt, tay, thân, phong cách đúng với nội dung, và bố cục bài. Hai vận động viên không mắc lỗi vẫn có thể chênh điểm ở phần này.
Độ khó. Bài thi cấp cao có các động tác khó đã được quy định giá trị: bật xoay trên không, đá xoay nhiều vòng, giữ thăng bằng tĩnh, cùng cách nối các động tác khó với nhau. Thực hiện không đạt thì không được tính điểm độ khó, có khi còn bị trừ.
Thời lượng và nhạc. Mỗi nội dung có quy định thời gian; một số nội dung thi với nhạc. Vượt quá hoặc thiếu thời gian đều bị trừ điểm.
Ý nghĩa cho người tập phong trào. Bạn không cần quan tâm đến độ khó cấp cao khi mới tập. Giá trị lớn nhất của taolu với người phong trào là kỷ luật tư thế, độ dẻo và sự tập trung khi nhớ và thực hiện một bài dài.
Tán thủ (sanda): wushu đối kháng
Tán thủ, còn gọi là sanda, là nhánh đối kháng của wushu thể thao. Vận động viên đeo găng, mũ, giáp thân, bảo hộ răng và hạ bộ, được dùng đấm, đá và quật ngã đối thủ. Đặc trưng nhất là thi đấu trên một bục nâng cao, nên đẩy hoặc khiến đối thủ rơi khỏi bục cũng là cách ghi điểm. Đòn khuỷu, gối và đánh khi đối thủ đã ngã xuống thường bị cấm theo luật nghiệp dư.
Trận tán thủ nghiệp dư chia thành các hiệp ngắn, thắng hai hiệp là thắng trận theo thể thức phổ biến. Điểm được tính theo đòn đánh trúng vùng hợp lệ, với đòn đá và đòn quật thường được thưởng cao hơn đòn đấm. Sự kết hợp giữa đánh đứng và quật ngã khiến tán thủ gần với kickboxing có vật, và nhiều võ sĩ tán thủ chuyển sang các môn đối kháng khác khá thuận lợi.
Như mọi môn đối kháng có đánh vào đầu, tán thủ có rủi ro chấn động não. Lớp tốt giới hạn lực khi đấu tập, ghép cặp theo cân nặng, và dừng ngay khi người tập có biểu hiện choáng, nhức đầu, buồn nôn sau va chạm. Người mới nên tập kỹ thuật và thể lực vài tháng trước khi đấu tập.
Wushu hợp với ai
Wushu có độ trải rộng lớn, từ thái cực quyền chậm rãi đến trường quyền bật nhảy và tán thủ va chạm. Vì vậy câu hỏi không phải “có hợp không” mà là “hợp nội dung nào”.
- Trẻ em từ tuổi tiểu học: lớp taolu cơ bản rèn độ dẻo, sức bật và sự khéo léo khi cơ thể còn mềm. Phụ huynh nên tìm lớp tăng độ khó từ từ, không ép giãn cơ quá mức.
- Thiếu niên thích biểu diễn: trường quyền, nam quyền có tính trình diễn cao, nhiều cơ hội thi ở giải học sinh và giải trẻ.
- Người thích đối kháng: tán thủ cho đấm, đá và quật ngã trong một trận, nền tốt nếu sau này muốn thử môn khác.
- Người lớn tuổi: thái cực quyền dạng phổ thông là lựa chọn phổ biến. Nhiều nghiên cứu cho thấy tập thái cực quyền đều đặn có thể cải thiện thăng bằng và giúp giảm nguy cơ té ngã ở người cao tuổi.
- Người hay đau lưng, đau gối: các tấn rất thấp và động tác bật xoay của taolu cấp cao gây tải lớn; nên chọn nội dung nhẹ hơn và báo huấn luyện viên.
- Người mục tiêu tự vệ: taolu không luyện phản xạ với người kháng cự; tán thủ thì có, nhưng vẫn cần học thêm thoát nắm và tránh xung đột.
Ví dụ giả định: một bé gái 8 tuổi ở Thanh Hoá hiếu động, thích nhảy múa. Lớp trường quyền thiếu nhi giúp bé dùng năng lượng vào động tác có chủ đích, rèn trí nhớ bài và tư thế. Cha mẹ để ý xem con có vui khi đến lớp không, thay vì đặt mục tiêu huy chương.
Bắt đầu tập wushu: lộ trình năm đầu cho người mới
Các câu lạc bộ có giáo án riêng, nhưng con đường của người mới tập taolu thường đi theo các bước dưới đây.
- Học thử một buổi, quan sát lớp có khởi động và giãn cơ kỹ không, có chia nhóm theo trình độ và tuổi không.
- Tháng đầu: tấn cơ bản (trung bình tấn, cung tấn, hư tấn…), đá thẳng, đá tạt, giãn cơ hông và đùi sau.
- Tháng thứ hai đến thứ tư: các động tác cơ bản của tay và chân, kết hợp di chuyển; học bài quyền nhập môn ngắn.
- Nửa cuối năm: bài quyền dài hơn, thêm bật nhảy đơn giản; nếu muốn thi, huấn luyện viên chọn nội dung hợp thể chất.
- Binh khí, nếu có, chỉ bắt đầu khi tay không đã vững, dùng dụng cụ tập an toàn dưới sự hướng dẫn trực tiếp.
- Với tán thủ: song song tập kỹ thuật đấm đá, quật, thể lực; đấu tập có bảo hộ đầy đủ khi huấn luyện viên cho phép.
Đau cơ đùi sau và háng là chuyện thường ở những tuần đầu vì wushu đòi hỏi độ mở hông lớn. Tăng độ dẻo bằng giãn cơ đều đặn sau buổi tập, không nhờ người đè ép mạnh. Đau nhói ở khớp, sưng hoặc đau kéo dài nhiều ngày là dấu hiệu phải nghỉ và đi khám.
Những hiểu lầm hay gặp về wushu
“Wushu chỉ là múa, không phải võ.” Taolu là nội dung biểu diễn nên được chấm như một môn kỹ thuật, giống thể dục dụng cụ hay trượt băng nghệ thuật. Nhưng để đứng vững sau một cú bật xoay, tiếp đất vào tấn không rung, vận động viên phải có sức mạnh chân, cơ trọng tâm và khả năng kiểm soát cơ thể rất tốt. Còn nếu bạn cần đối kháng, nhánh tán thủ của chính wushu đáp ứng điều đó.
“Wushu và kung fu trên phim là một.” Phim võ thuật dùng dây cáp, góc máy, dựng cảnh và diễn viên đóng thế; nhiều diễn viên có nền wushu thể thao nên động tác trông giống. Thứ người tập thấy ở lớp là tấn, giãn cơ, lặp động tác cơ bản hàng trăm lần, không có những pha bay lượn kéo dài như trên màn ảnh.
“Phải dẻo từ nhỏ mới tập được.” Độ dẻo giúp ích nhiều ở trường quyền, và trẻ bắt đầu sớm có lợi thế ở nội dung thi đấu cấp cao. Với người tập phong trào, kể cả người lớn, độ dẻo tăng dần theo tháng nhờ giãn cơ đều đặn; thái cực quyền và nam quyền cũng không đòi hỏi độ mở hông như trường quyền.
“Thái cực quyền chỉ dành cho người già.” Thái cực quyền thi đấu có động tác khó, tấn thấp và giữ thăng bằng tĩnh lâu, vận động viên trẻ tập rất vất vả. Dạng phổ thông nhẹ nhàng hợp với người lớn tuổi, nhưng đó chỉ là một cách tập trong nhiều cách.
“Tập binh khí ở nhà theo video cũng được.” Binh khí trong wushu chỉ nên tập ở võ đường, có người hướng dẫn và dụng cụ tập phù hợp lứa tuổi. Tự tập ở nhà dễ gây chấn thương cho chính mình và người xung quanh.
Câu hỏi thường gặp
Wushu và kung fu có phải là một?
Trong đời thường, kung fu thường được dùng để chỉ chung võ thuật Trung Hoa. Wushu là từ chuẩn chỉ võ thuật, và trong thể thao hiện đại dùng để gọi môn đã chuẩn hoá có luật thi đấu. Có thể hiểu wushu thể thao là một nhánh được hệ thống hoá từ kho võ thuật rộng lớn ấy.
Wushu có phải môn Olympic không?
Wushu chưa phải môn chính thức tại Thế vận hội. Môn này có giải vô địch thế giới, có mặt tại Đại hội Thể thao châu Á từ năm 1990 và tại SEA Games. Với người tập phong trào, hệ thống giải trẻ, học sinh và giải khu vực là sân chơi gần gũi hơn.
Tập taolu có tự vệ được không?
Taolu rèn thể lực, độ dẻo và kiểm soát cơ thể, nhưng không luyện phản xạ với đối thủ kháng cự nên giá trị tự vệ trực tiếp hạn chế. Tán thủ thì có đối kháng. Tự vệ thực tế vẫn bắt đầu từ việc nhận biết nguy cơ, tránh và rời đi.
Mấy tuổi nên cho trẻ học wushu?
Nhiều câu lạc bộ nhận trẻ từ khoảng 5 đến 6 tuổi với lớp vận động, tấn và giãn cơ nhẹ nhàng. Thời điểm cụ thể nên dựa vào sự hứng thú và khả năng tập trung của trẻ. Lớp tốt không ép giãn cơ quá sức và không để trẻ nhỏ tập bật xoay khó.
Thái cực quyền có phải là wushu không?
Thái cực quyền là một nội dung trong taolu của wushu thể thao, có bài quy định và tiêu chí chấm riêng. Ngoài thi đấu, thái cực quyền phổ thông được nhiều người lớn tuổi tập để vận động nhẹ, cải thiện thăng bằng. Hai cách tập có cường độ và độ khó rất khác nhau.
Tập wushu có làm cơ thể mất cân đối không?
Wushu dùng cả hai bên cơ thể, bài quyền có động tác về hai phía, nên ít gây mất cân đối nếu tập đúng giáo án. Vận động viên chuyên một nội dung lâu năm đôi khi phát triển lệch một bên, điều có thể bù bằng bài thể lực bổ trợ do huấn luyện viên thiết kế.