Có bệnh tăng huyết áp, bệnh tim hay hen suyễn không tự động có nghĩa là không được tập võ. Nhiều người có bệnh mạn tính đã được kiểm soát ổn định vẫn tập được, thậm chí được lợi từ vận động đều đặn. Điều kiện là bác sĩ điều trị đánh giá và đồng ý, bạn chọn môn và cách tập phù hợp, huấn luyện viên biết tình trạng của bạn, và bạn biết những dấu hiệu phải dừng ngay.
Hướng dẫn về hoạt động thể lực của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2020 khuyến khích người trưởng thành, kể cả người có bệnh mạn tính, vận động đều đặn trong khả năng của mình. Nhưng võ thuật không phải đi bộ: có gồng sức, nín thở, va chạm, quật ngã. Bài này đi qua những điểm cần lưu ý với từng nhóm bệnh hay gặp, và chuẩn bị những câu hỏi để buổi khám với bác sĩ thật sự hữu ích. Bài không thay cho lời khuyên của bác sĩ đang điều trị cho bạn.
Vì sao cần bác sĩ, không chỉ cần huấn luyện viên
Huấn luyện viên giỏi biết cách điều chỉnh bài tập cho người yếu hơn, nhưng không thể biết mức huyết áp của bạn đã ổn chưa, thuốc bạn đang dùng ảnh hưởng thế nào tới nhịp tim khi gắng sức, hay bệnh tim của bạn thuộc loại nào. Những thông tin này quyết định bạn nên tập ở mức nào và tránh động tác gì. Vì vậy thứ tự hợp lý là: bác sĩ đánh giá, bạn hiểu giới hạn, rồi mới cùng huấn luyện viên xây cách tập.
Bác sĩ có thể đề nghị một số kiểm tra trước khi bạn tập cường độ cao, tuỳ bệnh và tuổi, chẳng hạn đo huyết áp nhiều lần, điện tâm đồ hay nghiệm pháp gắng sức. Đừng coi đó là thủ tục cho có; đây là cách để biết tim bạn phản ứng thế nào khi phải làm việc nặng, điều mà buổi tập võ sẽ đòi hỏi.
Một điểm hay bị bỏ qua là thuốc. Một số thuốc huyết áp làm nhịp tim tăng chậm khi gắng sức, khiến cách đo cường độ bằng nhịp tim không còn chính xác; một số thuốc lợi tiểu tăng nguy cơ mất nước trong phòng tập nóng; thuốc chống đông làm vết bầm và chảy máu nặng hơn sau va chạm. Hãy mang danh sách thuốc đang dùng khi đi khám và nói rõ bạn định tập môn gì.
Tăng huyết áp: tập được, nhưng tránh gồng nín thở
Kiểm soát trước, tập mạnh sau. Người huyết áp còn cao chưa kiểm soát nên được bác sĩ điều chỉnh điều trị trước khi vào các bài cường độ cao. Bác sĩ sẽ cho bạn biết mức huyết áp nào thì nên hoãn buổi tập.
Tránh nín thở khi gồng. Gồng cứng người, nín thở khi đẩy, khi giữ tấn lâu hay khi bị đè trong vật làm huyết áp tăng vọt tạm thời. Tập thở ra khi ra đòn, khi dùng sức, và không giữ hơi trong các bài sức mạnh.
Khởi động và hạ nhiệt kỹ. Tăng cường độ từ từ ở đầu buổi và giảm từ từ ở cuối buổi, không dừng đột ngột sau phần nặng để tránh choáng.
Thận trọng với tư thế đầu thấp kéo dài. Một số bài cúi gập, lộn, đứng bằng tay có thể gây khó chịu ở người tăng huyết áp; hỏi bác sĩ và tập ở mức thoải mái.
Theo dõi tại nhà. Đo huyết áp đều đặn giúp bạn và bác sĩ thấy việc tập ảnh hưởng thế nào. Nhiều người thấy huyết áp cải thiện khi vận động đều cùng với điều trị.
Dừng ngay khi có dấu hiệu bất thường. Nhức đầu dữ dội, chóng mặt, nhìn mờ, đau ngực, khó thở bất thường trong buổi tập là lý do dừng hẳn và đi khám.
Bệnh tim: mỗi loại một câu trả lời khác
“Bệnh tim” là cái tên chung cho nhiều tình trạng rất khác nhau: bệnh mạch vành, đã đặt stent hay mổ bắc cầu, suy tim, rối loạn nhịp, bệnh van tim, bệnh cơ tim, tim bẩm sinh. Có tình trạng mà vận động có giám sát là một phần của điều trị, có tình trạng mà gắng sức cường độ cao hay va chạm là điều cần tránh. Vì vậy câu hỏi “bệnh tim có tập võ được không” chỉ bác sĩ tim mạch đang theo dõi bạn mới trả lời được.
Một số tình huống cần nói rõ với bác sĩ: nếu bạn đang dùng thuốc chống đông hay thuốc chống kết tập tiểu cầu, va chạm trong đối kháng và quật ngã có thể gây chảy máu nặng hơn bình thường, kể cả chảy máu trong sọ sau cú trúng đầu. Nếu bạn có máy tạo nhịp hay máy khử rung cấy trong ngực, cú đánh hay đè trực tiếp lên vị trí đặt máy có thể gây hại, và bác sĩ sẽ khuyên tránh loại va chạm nào.
Với người có tiền sử ngất khi gắng sức, đánh trống ngực, đau ngực khi vận động, hay trong gia đình có người đột tử khi còn trẻ không rõ nguyên nhân, hãy đi khám tim mạch trước khi bắt đầu bất kỳ môn võ đối kháng nào, kể cả khi bạn còn trẻ và thấy mình khoẻ. Những dấu hiệu này đôi khi là biểu hiện của bệnh tim tiềm ẩn chỉ phát hiện được qua thăm khám.
Hen suyễn: tập được khi hen được kiểm soát
Nhiều vận động viên ở các môn thể thao thành tích cao có hen và vẫn thi đấu. Mấu chốt là hen được kiểm soát tốt và có kế hoạch xử lý cơn. Những việc nên làm:
- Trao đổi với bác sĩ về kế hoạch kiểm soát hen và việc dùng thuốc liên quan tới buổi tập, theo đúng đơn đã kê; không tự thay đổi thuốc.
- Luôn mang thuốc cắt cơn theo đơn tới buổi tập, để ở chỗ dễ lấy, và cho huấn luyện viên biết chỗ để.
- Khởi động từ từ và đủ lâu; nhiều người có co thắt phế quản do gắng sức thấy khởi động kỹ giúp giảm triệu chứng.
- Để ý môi trường: không khí lạnh khô, bụi thảm, khói, mùi hoá chất tẩy rửa nồng có thể làm hen nặng hơn; nói với võ đường nếu phòng tập có vấn đề này.
- Dừng tập khi bắt đầu khò khè, nặng ngực, ho liên tục, khó thở, dùng thuốc cắt cơn theo kế hoạch đã được bác sĩ hướng dẫn.
- Gọi cấp cứu nếu thuốc cắt cơn không hiệu quả, người bị nói không thành câu, môi tím, lơ mơ.
Ngậm răng và mũ bảo hộ đôi khi làm người có hen thấy khó thở hơn. Thử đồ bảo hộ trong buổi tập nhẹ trước, chọn loại ôm vừa và thoáng, và hỏi bác sĩ nếu vẫn thấy khó chịu.
Một số bệnh nền khác hay gặp ở người tập
Bảng chỉ nêu những điểm thường được nhắc tới để bạn mang đi hỏi bác sĩ, không phải danh sách được hay cấm.
| Tình trạng | Điểm cần lưu ý khi tập võ |
|---|---|
| Đái tháo đường | Nguy cơ hạ đường huyết khi tập, nhất là người dùng insulin hay một số thuốc; mang theo đồ ngọt, báo huấn luyện viên dấu hiệu hạ đường huyết; chăm sóc bàn chân kỹ khi tập chân trần |
| Động kinh | Hỏi bác sĩ về mức kiểm soát cơn; cân nhắc va chạm đầu, ngã từ trên cao, tập một mình; huấn luyện viên nên biết cách xử trí khi có cơn |
| Loãng xương | Quật ngã, bị đè có thể gây gãy xương; nhiều người được khuyên chọn môn ít va chạm, tập thăng bằng và sức mạnh |
| Thoát vị đĩa đệm, đau lưng mạn | Một số động tác cúi gập, xoay vặn, bị đè có thể làm nặng thêm; hỏi bác sĩ và chuyên viên vật lý trị liệu về động tác cần tránh |
| Đang mang thai | Tránh va chạm, quật ngã, đối kháng; nhiều người vẫn tập nhẹ phần kỹ thuật, quyền chậm khi bác sĩ sản khoa đồng ý |
| Vừa phẫu thuật | Thời điểm và mức tập do bác sĩ phẫu thuật quyết định, nhất là phẫu thuật vùng bụng, ngực, mắt |
Nếu bạn có nhiều bệnh cùng lúc, hoặc đang trong giai đoạn điều chỉnh thuốc, càng nên bắt đầu thận trọng và báo cho bác sĩ biết bạn định tập môn gì, mấy buổi một tuần.
Những câu nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu
Một buổi khám ngắn sẽ hiệu quả hơn nhiều nếu bạn mang theo câu hỏi cụ thể và mô tả môn mình định tập. Gợi ý:
- Với tình trạng hiện tại, mức gắng sức nào là an toàn, và có cần làm thêm kiểm tra gì (điện tim, đo chức năng hô hấp, nghiệm pháp gắng sức) trước khi tập không?
- Có động tác nào cần tránh: nín thở gồng, cúi đầu thấp, lộn, va chạm vùng ngực hay vùng đầu?
- Thuốc đang dùng có ảnh hưởng tới nhịp tim, huyết áp, nguy cơ chảy máu hay mất nước khi tập không?
- Dấu hiệu nào khi tập thì phải dừng ngay, dấu hiệu nào phải đi cấp cứu?
- Có nên dùng thiết bị theo dõi nhịp tim không, và nếu có thì ngưỡng nào là hợp lý?
- Bao lâu thì nên tái khám để đánh giá lại khi đã tập đều?
Ghi lại câu trả lời, và nếu được, xin bác sĩ ghi ngắn gọn những điều cần tránh để bạn đưa cho huấn luyện viên.
Nói với huấn luyện viên và chuẩn bị ở võ đường
Sau khi đã có ý kiến bác sĩ, hãy nói chuyện riêng với huấn luyện viên trước buổi tập đầu: bạn có bệnh gì, những động tác cần tránh, dấu hiệu nào nghĩa là bạn cần dừng, thuốc cắt cơn hay đồ ngọt để ở đâu, số điện thoại người thân cần gọi. Huấn luyện viên có trách nhiệm với cả lớp, nên những thông tin này giúp họ xếp bài và ghép cặp phù hợp cho bạn.
Chọn môn và lớp cũng quan trọng. Nhiều người có bệnh nền chọn bắt đầu với các lớp tập quyền, tập kỹ thuật, các môn ít va chạm, hoặc các lớp dành cho người trưởng thành có nhịp chậm hơn, rồi mới cân nhắc phần đối kháng khi bác sĩ đồng ý. Không cần chứng tỏ bằng cách theo kịp người trẻ khoẻ trong lớp.
Về phía võ đường, có người biết hồi sinh tim phổi cơ bản, biết gọi cấp cứu và biết chỗ để máy khử rung tim tự động nếu nơi tập có trang bị là điều đáng hỏi khi chọn chỗ học. Với người có bệnh tim, đây không phải chi tiết nhỏ. Nếu trong buổi tập bạn thấy đau ngực, khó thở bất thường, tim đập loạn, choáng sắp ngất, hãy dừng ngay và báo cho người xung quanh; đừng ngại làm gián đoạn lớp.
Câu hỏi thường gặp
Người tăng huyết áp có tập võ đối kháng được không?
Tuỳ mức kiểm soát huyết áp, tuổi, các bệnh kèm theo và đánh giá của bác sĩ. Nhiều người có huyết áp được kiểm soát tốt vẫn tập võ, nhưng nên bắt đầu với phần kỹ thuật, tránh nín thở gồng, và chỉ vào đối kháng khi bác sĩ đồng ý. Người huyết áp còn cao chưa kiểm soát nên hoãn tập cường độ cao.
Đã đặt stent tim có học võ được không?
Câu này chỉ bác sĩ tim mạch đang theo dõi bạn trả lời được, dựa trên tình trạng tim hiện tại và thuốc đang dùng. Nhiều người sau đặt stent được khuyến khích vận động có kiểm soát, nhưng thuốc chống kết tập tiểu cầu làm tăng nguy cơ chảy máu khi va chạm, nên đối kháng thường cần cân nhắc kỹ.
Trẻ bị hen có nên cho học võ không?
Nhiều trẻ có hen được kiểm soát tốt vẫn tập võ và thể thao bình thường. Phụ huynh nên trao đổi với bác sĩ, cho trẻ mang thuốc cắt cơn theo đơn, báo huấn luyện viên về dấu hiệu lên cơn và cách xử trí. Lớp có phòng tập nhiều bụi, khói hay hoá chất nồng có thể không hợp.
Đang uống thuốc chống đông có tập võ được không?
Có thể tập các phần không va chạm như quyền, kỹ thuật, thể lực nhẹ nếu bác sĩ đồng ý. Đối kháng, quật ngã và các bài có nguy cơ trúng đầu cần được bác sĩ đánh giá kỹ, vì thuốc chống đông làm chảy máu sau va chạm nặng hơn, kể cả chảy máu trong sọ.
Người tiểu đường tập võ cần mang theo gì?
Nên mang đồ ngọt hấp thu nhanh theo hướng dẫn của bác sĩ, máy đo đường huyết nếu đang dùng, và báo huấn luyện viên dấu hiệu hạ đường huyết như run, vã mồ hôi, đói cồn cào, lú lẫn. Kiểm tra bàn chân sau mỗi buổi tập chân trần vì vết trầy nhỏ có thể lâu lành.
Thấy đau ngực khi tập võ thì làm gì?
Dừng tập ngay, ngồi nghỉ và báo cho người xung quanh. Nếu đau ngực kéo dài, lan ra tay, hàm, lưng, kèm khó thở, vã mồ hôi, buồn nôn hay choáng, gọi cấp cứu 115. Không tự lái xe đi viện. Sau đó cần khám tim mạch trước khi quay lại tập.