Phần lớn chấn thương khi tập võ là loại nhẹ: bầm tím, trầy da, bong gân, căng cơ và đau khớp do tập quá sức. Chấn thương nặng như chấn động não, đứt dây chằng gối, trật khớp vai hay gãy xương có xảy ra nhưng ít hơn nhiều, và tập trung ở những lúc dễ đoán: đối kháng không kiểm soát, ngã sai kỹ thuật, tập khi đã kiệt sức hoặc ghép cặp chênh lệch.
Mỗi môn có kiểu chấn thương riêng vì mỗi môn dồn lực vào một vùng cơ thể khác nhau. Hiểu môn mình đang tập hay làm đau chỗ nào giúp bạn biết phải bảo vệ gì, tập bổ trợ gì và dấu hiệu nào cần dừng lại. Bài này đi theo từng nhóm môn, rồi nói tới những nguyên nhân chung mà gần như võ đường nào cũng gặp.
Tập võ có nguy hiểm không: nhìn đúng mức rủi ro
Câu hỏi này không có một đáp án chung, vì rủi ro phụ thuộc nhiều vào cách tập hơn là tên môn. Một lớp karate cho thiếu nhi tập quyền và đánh đích đệm có mức rủi ro khác hẳn một nhóm người lớn tự rủ nhau đấu tự do không bảo hộ, dù cả hai đều gọi là học võ. Các nghiên cứu dịch tễ về chấn thương võ thuật nhìn chung cho thấy tỷ lệ chấn thương trong giờ tập thường ngày thấp hơn trong thi đấu, và chấn thương nặng chủ yếu rơi vào phần đối kháng.
Cách nhìn hữu ích là chia buổi tập thành ba phần: tập kỹ thuật một mình hoặc vào đích, tập với bạn có kiểm soát, và đối kháng. Rủi ro tăng dần theo ba phần này. Người mới trong vài tháng đầu chủ yếu ở hai phần đầu, nên nếu võ đường làm đúng, chấn thương hay gặp nhất của người mới là đau cơ, phồng rộp bàn chân và trầy khớp ngón tay, chứ không phải gãy xương.
Điều đáng lo không phải là có chấn thương nhỏ, mà là chấn thương nhỏ bị bỏ qua rồi thành mạn tính: cổ chân bong gân không phục hồi nên lật đi lật lại, đau gối âm ỉ vẫn cố đứng tấn thấp, cổ tay đau vẫn đấm bao nặng. Phần lớn những ca nghỉ tập dài ngày bắt đầu từ một cơn đau mà người tập nghĩ là sẽ tự hết.
Môn nào hay gặp chấn thương gì
Bảng dưới gom theo kiểu vận động chính, không xếp môn nào an toàn hơn môn nào. Cùng một môn, lớp tập phong trào và đội thi đấu có thể khác nhau rất xa.
| Nhóm môn | Vùng hay bị | Cơ chế thường gặp |
|---|---|---|
| Môn đấm là chính (boxing, kickboxing phần tay) | Khớp ngón tay, xương bàn tay, cổ tay, mũi, cung mày, đầu | Đấm sai trục cổ tay, băng tay lỏng, găng không hợp, bị đánh trúng mặt khi thủ thấp |
| Môn đá là chính (taekwondo, karate, Vovinam phần chân) | Mu bàn chân, ngón chân, cổ chân, gối, cơ đùi sau, háng | Đá trúng cùi chỏ hay đầu gối người đỡ, xoay trụ trên sàn bám, căng cơ khi chưa khởi động |
| Môn vật, quật ngã, khoá (judo, BJJ, vật) | Vai, khuỷu tay, ngón tay, gối, cổ, vành tai, da | Chống tay khi bị quật, không vỗ tay xin thua kịp, xoắn gối khi đang chịu sức nặng |
| Môn đối kháng tổng hợp (muay, MMA) | Ống quyển, gối, đầu, sườn, cổ tay | Va chạm cường độ cao, đỡ đòn bằng ống quyển, tập đối kháng quá dày |
| Tập quyền, bài, biểu diễn | Thắt lưng, háng, gối, khuỷu tay | Tấn quá thấp so với độ dẻo, duỗi khuỷu tay giật mạnh vào không khí, lặp một động tác quá nhiều |
Bảng này giúp bạn tự hỏi đúng câu: môn mình tập dồn tải vào đâu, và võ đường có tập bổ trợ cho chỗ đó không. Người tập judo cần học ngã thật kỹ trước khi bị quật; người tập taekwondo cần tập sức mạnh cho cổ chân và đùi sau; người tập boxing cần học băng tay đúng trước khi đấm bao nặng.
Những nguyên nhân chung ở gần như mọi võ đường
Mệt mà vẫn tập phần khó. Cuối buổi, khi phản xạ chậm và cơ đã mỏi, kỹ thuật tự xấu đi: thủ hạ thấp, tiếp đất lệch, xoay trụ sai. Nhiều chấn thương xảy ra ở hiệp đối kháng cuối cùng chứ không phải hiệp đầu.
Ghép cặp chênh lệch. Người mới đứng với người lâu năm, người nhẹ với người nặng hơn nhiều, người lớn với trẻ vị thành niên. Chênh lệch không xấu khi người giỏi hơn biết tiết chế, nhưng nếu không ai điều chỉnh lực thì người yếu hơn chịu thiệt.
Sĩ diện lấn kỹ thuật. Không chịu xin thua khi bị khoá, cố gượng khi bị quật, đánh mạnh hơn để gỡ lại sau khi bị trúng đòn. Đây là nguồn chấn thương mà bảo hộ không đỡ được, chỉ văn hoá lớp và người dạy mới sửa được.
Khởi động sơ sài, tăng khối lượng đột ngột. Nghỉ một tháng rồi quay lại tập ngay bằng cường độ cũ, hoặc dồn ba buổi liền trước kỳ thi đai, là cách nhanh nhất để căng cơ và viêm gân.
Sàn và dụng cụ. Thảm bị hở mép, sàn trơn vì mồ hôi, bao cát quá cứng cho người mới, găng đã xẹp đệm. Những thứ này rẻ để sửa nhưng hay bị bỏ qua.
Không nói ra khi đang đau. Người tập giấu chấn thương vì ngại bị cho là yếu hoặc sợ lỡ kỳ thi. Huấn luyện viên không biết thì không thể chỉnh bài, và chấn thương nhỏ thành lớn.
Vết bầm, trầy da và chảy máu mũi: loại hay gặp nhất
Bầm tím ở cẳng tay, ống quyển và đùi gần như là một phần của việc tập võ có va chạm. Vết bầm thông thường đổi màu dần từ tím sang xanh rồi vàng và nhạt đi sau khoảng một đến hai tuần. Trong một hai ngày đầu, chườm lạnh ngắn, nâng cao chỗ bị và tránh va thêm vào đúng chỗ đó là đủ cho phần lớn trường hợp.
Có vài vết bầm không nên coi thường. Bầm rất to, căng cứng, đau tăng dần và làm khó cử động, nhất là ở đùi hay bắp chân, cần được khám vì có thể là tụ máu sâu trong cơ. Bầm xuất hiện nhiều mà va chạm không đáng kể, hoặc người đang dùng thuốc chống đông máu bị bầm rộng, cũng nên hỏi bác sĩ.
Chảy máu mũi khi bị trúng đòn thường cầm được bằng cách ngồi thẳng, hơi cúi đầu về trước và bóp chặt phần mềm của mũi trong khoảng mười phút liên tục, không ngửa cổ ra sau vì máu sẽ chảy xuống họng. Mũi lệch hẳn, đau nhiều, khó thở bằng mũi hoặc chảy máu không cầm được thì đi khám. Riêng vành tai bị cọ xát hay đánh trúng rồi sưng phồng mềm, hay gặp ở môn vật và BJJ, nên đi khám sớm vì tụ máu vành tai để lâu có thể để lại biến dạng tai lâu dài.
Dấu hiệu phải dừng tập ngay trong buổi
Phần lớn cơn đau khi tập không nguy hiểm, nhưng có những dấu hiệu mà người tập, bạn tập và huấn luyện viên đều nên biết để dừng ngay chứ không chờ hết buổi:
- Bị trúng đòn vào đầu rồi choáng, lơ mơ, nhức đầu, buồn nôn, nhìn mờ hoặc trả lời chậm hơn bình thường.
- Nghe tiếng “rắc” hoặc cảm giác lỏng khớp ở gối, vai, khuỷu tay, sau đó sưng nhanh trong vài giờ.
- Không chịu được sức nặng lên chân bị đau, hoặc không cử động được ngón tay, cổ tay như bình thường.
- Biến dạng nhìn thấy được: ngón tay lệch, vai lõm, xương gồ lên bất thường.
- Đau ngực, khó thở bất thường, tim đập loạn, choáng sắp ngất, nhất là ở người lớn tuổi hoặc có bệnh tim mạch.
- Tê, yếu hoặc cảm giác như điện giật lan xuống tay sau khi bị va hay bị đè vùng cổ.
- Chảy máu không cầm được hoặc vết rách sâu, hở rộng.
Gặp các dấu hiệu nặng như mất ý thức, đau ngực, khó thở, nghi chấn thương cổ hay chảy máu không cầm được, hãy gọi cấp cứu 115 thay vì tự chở đi. Với nghi chấn thương cổ, không đỡ người dậy hay xoay đầu họ khi chưa có người được huấn luyện.
Giảm nguy cơ chấn thương: việc của người tập
Phần lớn biện pháp phòng chấn thương không tốn tiền, chỉ cần làm đều. Đây là thứ tự đáng ưu tiên với người tập phong trào:
- Khởi động đủ trước khi vào phần tốc độ và đối kháng, đừng coi mười lăm phút đầu là phần có thể bỏ khi đến muộn.
- Tăng khối lượng từ từ: sau một đợt nghỉ dài, quay lại với cường độ thấp hơn và số hiệp ít hơn trong một hai tuần đầu.
- Học kỹ ngã, lăn và vỗ tay xin thua trước khi tham gia phần quật, khoá. Xin thua sớm là kỹ năng, không phải thua kém.
- Dùng bảo hộ đúng cỡ và còn tốt: ngậm răng khi có đối kháng, băng tay khi đấm, bảo vệ ống quyển và hạ bộ theo yêu cầu của môn.
- Nói với huấn luyện viên về chấn thương cũ, bệnh nền và chỗ đang đau trước buổi tập, không phải sau khi đã bị nặng thêm.
- Tự chọn bạn tập hợp với mình khi được phép, và nói rõ mức lực mong muốn trước mỗi hiệp.
- Ngủ đủ, uống đủ nước và nghỉ khi đang ốm. Tập khi đang sốt hay vừa mất ngủ cả đêm vừa dễ chấn thương vừa không tiến bộ.
Nếu bạn là phụ huynh, hãy nhìn xem lớp có làm những điều này không: có khởi động bài bản, có tách nhóm theo trình độ và cỡ người, có dừng ngay khi trẻ bị trúng đầu, có hộp sơ cứu và người biết dùng.
Khi nào cần đi khám thay vì tự theo dõi
Nguyên tắc chung là: đau giảm dần qua từng ngày, cử động và sức chịu lực trở lại dần thì thường có thể tự theo dõi, giảm tải và quay lại tập từ từ. Ngược lại, đau không giảm hoặc tăng lên sau hai ba ngày, sưng to, không chịu được lực, khớp lỏng hay kẹt, hoặc có tê yếu thì nên đi khám để được chẩn đoán đúng, vì một số tổn thương như gãy xương nhỏ ở cổ tay hay rách dây chằng có thể bị nhầm là bong gân thường.
Với chấn thương đầu, ngưỡng đi khám phải thấp hơn hẳn: chỉ cần nghi chấn động não là dừng tập trong ngày và theo dõi kỹ, có dấu hiệu nặng là đi cấp cứu. Trẻ em và thiếu niên càng cần thận trọng vì hồi phục sau chấn động thường chậm hơn người lớn.
Khi đi khám, hãy kể rõ cơ chế: bị đá trúng từ hướng nào, ngã chống tay ra sao, có nghe tiếng gì không, sưng sau bao lâu. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn. Bài viết chỉ mang tính kiến thức chung, không thay cho việc thăm khám; phần sơ cứu từng loại chấn thương được nói kỹ ở các bài riêng trong cùng chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Người mới tập võ có hay bị chấn thương nặng không?
Không nhiều nếu lớp làm đúng. Người mới chủ yếu tập kỹ thuật và tập với bạn có kiểm soát, nên hay gặp nhất là đau cơ, bầm nhẹ, phồng rộp bàn chân. Chấn thương nặng thường đến từ đối kháng sớm khi chưa đủ kỹ năng hoặc lớp không kiểm soát lực, vì vậy đừng nhận lời đấu tự do khi mới vài tuần.
Võ đối kháng có nguy hiểm hơn tập quyền không?
Đối kháng có nguy cơ chấn thương cấp tính cao hơn vì có va chạm thật, nhất là vùng đầu và tay chân. Tập quyền ít va chạm nhưng vẫn có chấn thương do lặp lại nhiều, như đau thắt lưng, háng, gối khi đứng tấn quá thấp. Hai hướng đều tập an toàn được nếu có người hướng dẫn và tăng tải từ từ.
Bị bầm nhiều sau buổi tập có sao không?
Bầm ở cẳng tay, ống quyển sau buổi tập đỡ đòn là bình thường và thường tự hết sau một đến hai tuần. Nên đi khám nếu vết bầm rất to, căng cứng, đau tăng dần, làm khó cử động, hoặc bạn dễ bầm dù va chạm nhẹ, hay đang dùng thuốc chống đông máu.
Có nên tập tiếp khi đau nhẹ không?
Tuỳ loại đau. Mỏi cơ lan toả sau buổi tập mạnh có thể vận động nhẹ. Đau nhói ở một điểm, đau ở khớp, đau làm thay đổi cách bạn di chuyển thì nên ngừng phần gây đau, báo huấn luyện viên và tập phần không đau. Cố tập trên cơn đau khớp là cách thường gặp nhất để chấn thương nhỏ thành mạn tính.
Võ đường cần có những gì để xử lý chấn thương?
Tối thiểu nên có hộp sơ cứu với gạc, băng thun, băng dính, túi chườm lạnh, găng tay dùng một lần, có người biết sơ cứu cơ bản và biết khi nào gọi cấp cứu. Lớp tốt còn có quy định dừng ngay khi bị trúng đầu, ghi lại chấn thương và báo phụ huynh với học viên nhỏ tuổi.
Phụ nữ hay người lớn tuổi có dễ chấn thương hơn khi tập võ không?
Không nên gộp chung như vậy. Nguy cơ phụ thuộc vào thể lực nền, chấn thương cũ, bệnh nền và cách tập nhiều hơn là giới tính. Người lớn tuổi thường cần nhiều thời gian hồi phục hơn và nên khám sức khoẻ trước khi bắt đầu, còn lại nguyên tắc tăng tải từ từ áp dụng cho mọi người.