Đau cổ tay và khớp ngón tay sau khi đấm bao thường đến từ ba nguyên nhân: cổ tay gập hoặc lệch khi chạm bao, băng tay và găng không đủ giữ, và tăng số hiệp, lực đấm nhanh hơn mức tay kịp thích nghi. Phần lớn là bầm, bong gân nhẹ, đỡ sau vài ngày giảm tải; nhưng đau một điểm ở mu bàn tay phía ngón út, ngón tay lệch, hay đau ở hõm gốc ngón cái sau khi ngã chống tay là những trường hợp cần chụp phim.
Bàn tay có hơn hai mươi xương nhỏ và được thiết kế để cầm nắm, không phải để va vào vật cứng hàng trăm lần mỗi buổi. Võ thuật giải quyết chuyện đó bằng kỹ thuật, bằng băng tay và găng, và bằng việc tăng tải từ từ. Bài này đi qua cơ chế gây đau, các chấn thương tay hay gặp, cách băng tay đúng và lúc nào nên đi khám.
Vì sao đấm lại làm đau cổ tay và khớp ngón
Khi nắm đấm chạm mục tiêu, lực đi từ khớp ngón qua xương bàn tay, qua cổ tay rồi lên cẳng tay. Nếu cả chuỗi này thẳng hàng, lực được truyền và hấp thụ tương đối đều. Chỉ cần cổ tay gập xuống, ngửa lên hay lệch sang bên vài độ, lực sẽ dồn vào dây chằng và khớp nhỏ ở cổ tay. Đó là lý do người mới đấm bao thường đau cổ tay hơn đau tay.
Điểm chạm cũng quan trọng. Hầu hết các môn đấm như boxing, karate đều dạy chạm bằng vùng khớp của ngón trỏ và ngón giữa, vì hai xương bàn tay này chắc và nằm thẳng với cẳng tay. Khi đấm chạm bằng khớp ngón áp út và ngón út, nhất là đấm móc hay đấm khi mệt, xương bàn tay ngón út dễ chịu lực gập và đây là nơi hay gãy nhất ở người đấm.
Yếu tố thứ ba là thời gian. Xương, gân và dây chằng thích nghi với tải chậm hơn cơ bắp. Một người mới có thể đủ sức đấm năm hiệp sau vài tuần, nhưng mô ở bàn tay chưa sẵn sàng. Tăng đột ngột số hiệp đấm bao, đổi sang bao cứng hơn hay bỏ găng đệm để “cho tay cứng” là những cách nhanh nhất dẫn tới đau khớp ngón kéo dài.
Các chấn thương tay hay gặp khi tập võ
Bảng mang tính nhận biết ban đầu, không dùng để tự chẩn đoán. Chấn thương nào nghi có tổn thương xương hay dây chằng đều nên được bác sĩ khám.
| Chấn thương | Thường gặp khi | Dấu hiệu gợi ý |
|---|---|---|
| Trầy, bầm khớp ngón | Đấm bao khi băng tay mỏng, găng xẹp đệm | Đỏ, rát, sưng nhẹ ở đỉnh khớp ngón, đỡ sau vài ngày |
| Tổn thương bao gân trên khớp ngón | Đấm lặp lại nhiều, nhất là khớp ngón giữa | Sưng, đau kéo dài ở đỉnh khớp, gân duỗi có thể trượt lệch khi nắm tay |
| Gãy cổ xương bàn tay ngón út | Đấm chạm bằng hai khớp ngón ngoài, đấm vào vật cứng | Đau một điểm ở mu bàn tay phía ngón út, khớp ngón út tụt xuống, sưng bầm |
| Bong gân cổ tay | Cổ tay gập khi chạm bao, chống tay khi ngã | Đau khi gập duỗi, sưng quanh cổ tay |
| Gãy xương thuyền | Ngã chống tay duỗi thẳng | Đau ở hõm gốc ngón cái phía mu tay, đau khi cầm nắm, có thể sưng ít |
| Kẹt ngón, trật khớp ngón | Bắt đòn đá, nắm áo đối phương trong judo, BJJ | Ngón sưng, cử động khó, có thể lệch hình |
| Tổn thương dây chằng ngón cái | Ngón cái bị bẻ ngược ra ngoài khi va hay khi nắm | Đau, lỏng ở gốc ngón cái, kẹp đồ giữa ngón cái và ngón trỏ yếu |
Hai trường hợp hay bị bỏ sót là gãy xương thuyền và tổn thương dây chằng ngón cái, vì cả hai có thể sưng ít và người bị vẫn cử động được tay. Nếu để lâu, gãy xương thuyền có nguy cơ chậm liền hoặc không liền, còn dây chằng ngón cái lỏng làm mất sức cầm nắm lâu dài.
Băng tay đúng cách: những nguyên tắc chung
Mỗi huấn luyện viên có kiểu băng riêng, nhưng các kiểu băng tốt đều giữ được ba thứ: cổ tay thẳng và chắc, khớp ngón có một lớp đệm, và bàn tay không bị siết đến mức tê. Đây là trình tự cơ bản, nên nhờ người dạy sửa cho bạn trong vài buổi đầu:
- Xoè rộng các ngón tay khi băng. Băng lúc nắm chặt tay sẽ làm băng quá chặt khi duỗi ra, và quá lỏng khi nắm lại.
- Bắt đầu bằng vòng móc qua ngón cái, rồi quấn quanh cổ tay vài vòng để tạo phần đỡ chính cho cổ tay.
- Đi chéo qua mu bàn tay lên vùng khớp ngón, quấn vài vòng quanh khớp ngón để tạo lớp đệm, không kéo căng quá mức.
- Có thể luồn băng qua khe giữa các ngón để giữ lớp đệm không xô lệch, tuỳ cách người dạy hướng dẫn.
- Quay về cổ tay, quấn thêm vài vòng và cố định đầu băng ở cổ tay.
- Nắm và mở tay vài lần để kiểm tra: không tê, không đổi màu đầu ngón, cổ tay khó gập hơn nhưng vẫn thoải mái.
Băng tay vải nên được giặt và phơi khô sau mỗi buổi. Băng ẩm mốc vừa có mùi vừa dễ gây kích ứng da, nhất là khi khớp ngón đang trầy.
Găng, bao cát và kỹ thuật: ba thứ phải đi cùng nhau
Găng đúng cỡ và còn đệm. Găng quá to làm nắm tay lỏng trong găng, găng quá nhỏ ép ngón. Găng đã dùng lâu, đệm xẹp ở vùng khớp ngón thì không còn bảo vệ được. Găng tập bao và găng tập đối kháng thường khác nhau về độ đệm, hỏi huấn luyện viên loại nào hợp với bài tập.
Bao cát hợp với trình độ. Bao quá cứng hoặc quá nặng với người mới làm cổ tay chịu lực gập lớn. Người mới nên bắt đầu với đích đệm do bạn tập cầm, hoặc bao mềm hơn, rồi mới chuyển dần.
Chạm bằng đúng điểm, siết tay lúc chạm. Nắm tay thả lỏng khi di chuyển và siết lại ngay lúc chạm giúp cổ tay và các xương bàn tay khoá thành một khối. Đấm hết lực khi chưa căn được điểm chạm là đánh cược với cổ tay.
Không đấm khi đã quá mệt. Cuối buổi, khi cổ tay bắt đầu “gãy” mỗi lần chạm bao, nên chuyển sang bài khác thay vì cố thêm một hiệp.
Tập cơ cẳng tay và cầm nắm. Bài tập cầm nắm, xoay cổ tay có tải nhẹ, chống đẩy trên nắm tay trên thảm mềm theo hướng dẫn của người dạy giúp cổ tay ổn định hơn theo thời gian.
Không “luyện tay cứng” bằng cách đấm vật cứng. Đấm tường, đấm cây hay đấm tay trần vào bao cứng để làm chai khớp không làm xương chắc hơn theo kiểu người ta tưởng, mà dễ để lại tổn thương khớp ngón lâu dài.
Sơ cứu ban đầu và khi nào cần chụp phim
Với cơn đau tay sau buổi tập, ngừng đấm, chườm lạnh ngắn bọc qua khăn, nâng tay cao và tháo nhẫn nếu có trước khi tay sưng. Hãy đi khám và chụp phim khi có một trong các dấu hiệu sau:
- Đau một điểm rõ khi ấn vào xương, nhất là mu bàn tay phía ngón út hay hõm gốc ngón cái.
- Ngón tay lệch, xoay sai hướng khi nắm tay, hoặc khớp ngón tụt xuống so với bên kia.
- Sưng nhanh, bầm lan rộng, không nắm chặt tay được.
- Đau cổ tay sau khi ngã chống tay mà vài ngày không giảm, dù phim ban đầu có thể bình thường.
- Ngón cái lỏng hoặc yếu khi kẹp đồ.
- Tê, lạnh hay đổi màu đầu ngón tay.
- Vết rách ở khớp ngón do chạm răng đối phương, vì loại vết thương này có nguy cơ nhiễm trùng cao, cần được làm sạch và đánh giá sớm.
Với nghi gãy xương thuyền, bác sĩ đôi khi cho cố định tạm và hẹn chụp lại sau một thời gian, hoặc chỉ định thêm chẩn đoán hình ảnh khác, vì đường gãy có thể không thấy ngay. Đừng coi phim đầu tiên bình thường là xong nếu vẫn còn đau rõ.
Môn vật, judo, BJJ: ngón tay và cổ tay chịu kiểu khác
Không chỉ người đấm mới đau tay. Ở các môn nắm áo, vật và khoá như judo, BJJ hay vật, ngón tay phải bám chặt cổ áo, tay áo đối phương trong nhiều phút, rồi bị giật mạnh khi người kia thoát nắm. Kiểu tải này làm khớp ngón sưng đau, cứng vào buổi sáng, và ở người tập lâu năm có thể làm khớp ngón to dần. Ngón tay cũng dễ bị kẹt vào nếp áo rồi bị vặn khi đối phương xoay người.
Cổ tay ở các môn này chịu nhiều nhất khi chống tay xuống thảm để đỡ cú quật. Đây là phản xạ tự nhiên nhưng sai kỹ thuật: lực cả thân người dồn vào một cánh tay duỗi thẳng, gây bong gân cổ tay, gãy xương thuyền, thậm chí chấn thương khuỷu tay và vai. Kỹ thuật ngã đúng là vỗ cả cánh tay xuống thảm để chia lực, và kỹ thuật này phải được tập đến mức thành phản xạ trước khi bị quật thật.
Một số người tập vật và BJJ dùng băng dính thể thao quấn ngón tay để đỡ khớp. Cách quấn hai ngón cạnh nhau có thể giúp ngón bị bong gân nhẹ được nâng đỡ, nhưng không nên dùng băng để che một ngón đang lệch hay đau nhiều mà chưa được khám. Thả bớt nắm sớm khi đối phương giật mạnh cũng là một kỹ năng tự bảo vệ, không phải thua kém.
Quay lại đấm sau chấn thương tay
Thời gian quay lại phụ thuộc vào loại tổn thương, nên với gãy xương hay tổn thương dây chằng, mốc quay lại do bác sĩ quyết định. Với bầm hay bong gân nhẹ, nguyên tắc chung là đợi đến khi nắm tay chặt không đau, cổ tay gập duỗi gần bằng bên lành, rồi mới quay lại theo bậc.
Một lộ trình hợp lý thường bắt đầu bằng đấm vào không khí và di chuyển, sau đó đấm đích đệm do bạn tập cầm với lực nhẹ, rồi mới đến bao. Trong giai đoạn này nên dùng băng tay kỹ hơn, có thể thêm miếng đệm khớp ngón, và giảm số hiệp. Nếu đau quay lại ở mức rõ trong buổi tập hoặc sáng hôm sau, lùi về bậc trước.
Trong thời gian tay chưa đấm được, bạn vẫn có thể tập chân, di chuyển, thể lực và kỹ thuật phòng thủ. Nhiều người tiến bộ về bộ chân và nhãn quan trong chính những tuần này. Hãy báo huấn luyện viên để được xếp bài tập thay thế thay vì nghỉ hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Đấm bao có cần băng tay không hay chỉ đeo găng là đủ?
Nên băng tay. Găng bảo vệ bề mặt khớp ngón nhưng không giữ cổ tay và các xương bàn tay chắc như băng. Băng tay giúp cổ tay thẳng và các xương bàn tay khoá lại khi chạm bao. Một số loại găng trong có thể thay băng ở mức tập nhẹ, còn đấm bao nặng thì băng vải vẫn được khuyên dùng.
Khớp ngón tay sưng sau mỗi buổi đấm có sao không?
Sưng nhẹ, đỡ sau một hai ngày có thể do va chạm lặp lại. Nếu sưng và đau kéo dài nhiều tuần, khớp ngày càng to, hay gân duỗi trượt lệch khi nắm tay, nên đi khám vì có thể tổn thương bao gân trên khớp ngón. Trong lúc chờ, giảm đấm bao và kiểm tra lại băng tay, găng.
Ngón út bị đau và khớp ngón như tụt xuống sau khi đấm thì sao?
Đó là dấu hiệu gợi ý gãy cổ xương bàn tay ngón út, loại gãy hay gặp ở người đấm. Nên ngừng tập, chườm lạnh, nâng tay và đi chụp phim. Không tự nắn hay băng ép chặt. Bác sĩ sẽ quyết định cố định hay cần xử lý thêm tuỳ mức độ lệch.
Có nên tập đấm tay trần vào bao để tay cứng hơn không?
Không nên, nhất là với người mới. Tay trần thiếu đỡ cổ tay và đệm khớp ngón, nguy cơ trầy, tổn thương bao gân và bong gân cao hơn nhiều. Xương có thích nghi với tải, nhưng cần tăng từ từ và có bảo vệ; tổn thương khớp ngón do đấm vật cứng thường để lại đau lâu dài.
Kẹt ngón tay khi bắt đòn đá có tự kéo cho thẳng được không?
Không nên tự kéo ngón tay. Nếu ngón chỉ sưng nhẹ, vẫn gập duỗi được, có thể chườm lạnh và theo dõi. Nếu ngón lệch hình, không duỗi thẳng được đầu ngón, hay đau nhiều, hãy đi khám vì có thể có gãy xương nhỏ hoặc đứt gân cần cố định đúng cách.
Bao lâu thì được đấm bao lại sau bong gân cổ tay nhẹ?
Không có mốc chung. Thường khi nắm tay chặt không đau, cổ tay cử động gần như bên lành và chống tay nhẹ không đau thì có thể quay lại từ đấm không khí, đến đích đệm rồi bao, với băng tay kỹ hơn. Nếu đau kéo dài quá vài tuần, nên đi khám để loại trừ tổn thương khác.