Bị đánh trúng đầu rồi choáng, nhức đầu, buồn nôn, nhìn mờ, chậm chạp hay quên chuyện vừa xảy ra là những dấu hiệu có thể của chấn động não. Nguyên tắc được các hướng dẫn y học thể thao thống nhất là: nghi chấn động thì dừng tập ngay, không quay lại sàn trong cùng ngày, theo dõi sát, và đi cấp cứu nếu có dấu hiệu nặng như nôn nhiều lần, nhức đầu tăng dần, co giật, lơ mơ hay yếu tay chân.
Chấn động não không cần bất tỉnh mới xảy ra. Phần lớn ca chấn động trong thể thao không hề mất ý thức, và đó chính là lý do người bị thường muốn tập tiếp. Bài này giải thích chấn động là gì, cách nhận biết ngay trên sàn, những việc nên làm trong 24 đến 48 giờ đầu và cách quay lại tập võ theo từng bậc.
Chấn động não là gì và vì sao không cần ngất mới bị
Chấn động não là một dạng chấn thương sọ não nhẹ, xảy ra khi đầu bị va mạnh hoặc bị giật nhanh làm não dịch chuyển trong hộp sọ. Cú đánh không nhất thiết phải trúng đầu: một cú quật ngã làm đầu đập xuống sàn, hay một đòn trúng ngực làm cổ giật mạnh, cũng có thể gây chấn động. Tổn thương chủ yếu là rối loạn chức năng của tế bào não trong một thời gian, nên chụp cắt lớp thường bình thường. Phim bình thường không có nghĩa là không bị chấn động.
Bất tỉnh chỉ xảy ra ở một phần nhỏ các ca. Phần lớn người bị vẫn đứng được, vẫn nói chuyện, chỉ thấy “hơi choáng” hoặc “ù ù”. Trong võ thuật, nhiều người còn quen coi cảm giác này là chuyện thường khi tập đối kháng. Đây là hiểu lầm nguy hiểm nhất, vì não đang chấn động mà tiếp tục bị trúng đòn thì nguy cơ chấn thương nặng hơn tăng lên, và thời gian hồi phục kéo dài hơn.
Các hội nghị đồng thuận quốc tế về chấn động trong thể thao, gần nhất là hội nghị lần thứ sáu tổ chức tại Amsterdam năm 2022, đều nhấn mạnh hai điểm: người nghi chấn động phải rời sân ngay, và việc quay lại thi đấu phải đi theo các bậc, có đánh giá y tế. Võ đường không có bác sĩ thì càng phải theo nguyên tắc thận trọng: không chắc thì coi như có.
Nhận biết ngay trên sàn tập
Người bị thường không tự đánh giá đúng mình, nên bạn tập và huấn luyện viên cần biết nhìn. Có bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây sau một cú va vào đầu thì coi là nghi chấn động:
- Nằm im một lúc sau khi ngã, đứng dậy chậm, loạng choạng, mất thăng bằng.
- Ánh mắt đờ đẫn, nhìn trống rỗng, phản ứng chậm khi được gọi.
- Ôm đầu, kêu nhức đầu, buồn nôn hoặc nôn.
- Nhầm lẫn: không nhớ đang tập bài gì, không nhớ chuyện vừa xảy ra, hỏi lại một câu nhiều lần.
- Nhìn mờ, nhìn đôi, khó chịu với ánh sáng hay tiếng ồn.
- Thay đổi cảm xúc bất thường: cáu gắt, khóc, lo âu khác hẳn tính cách thường ngày.
- Tự nói thấy “không ổn”, “như trong sương mù”, “đầu nặng”.
Các triệu chứng có thể xuất hiện muộn sau vài giờ, thậm chí tới hôm sau. Vì vậy một người trông ổn lúc rời võ đường vẫn cần có người ở cùng và theo dõi trong buổi tối hôm đó. Câu hỏi kiểu “giơ mấy ngón tay” không đủ để loại trừ chấn động.
Dấu hiệu phải gọi cấp cứu ngay
Mất ý thức, dù chỉ vài giây. Kể cả khi người bị tỉnh lại nhanh và nói đã ổn, đây là lý do đủ để được bác sĩ đánh giá trong ngày.
Nhức đầu dữ dội hoặc tăng dần. Nhức đầu nhẹ sau va chạm có thể gặp, nhưng nhức đầu ngày càng nặng là dấu hiệu cảnh báo chảy máu trong sọ.
Nôn nhiều lần, co giật, lơ mơ ngày càng nhiều. Người bị khó đánh thức, ngủ li bì, nói lẫn hoặc ngày càng kém tỉnh táo cần cấp cứu ngay.
Yếu, tê hoặc ngứa ran ở tay chân, nói ngọng, méo miệng. Đây là dấu hiệu thần kinh khu trú, không chờ theo dõi tại nhà.
Đau cổ nhiều hoặc đau khi ấn vào cột sống cổ. Nghi chấn thương cổ thì không đỡ dậy, không xoay đầu, giữ nguyên tư thế và gọi 115.
Hai đồng tử to nhỏ khác nhau, chảy máu hay dịch trong từ tai hoặc mũi. Có thể là dấu hiệu tổn thương nặng hơn chấn động thông thường.
Làm gì trong 24 đến 48 giờ đầu
Với ca nghi chấn động không có dấu hiệu nặng, đây là những việc nên làm. Nếu không chắc, hãy đi khám để bác sĩ quyết định.
- Dừng tập ngay, không quay lại sàn trong ngày dù người bị nói đã đỡ. Không để tự đi xe máy về nhà.
- Có người lớn ở cùng trong buổi tối và đêm đầu, theo dõi xem triệu chứng có nặng lên không. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nguy hiểm nào ở mục trên thì đi cấp cứu.
- Nghỉ ngơi tương đối trong khoảng một đến hai ngày đầu: giảm màn hình, giảm việc đòi tập trung cao, nhưng không cần nằm trong phòng tối hoàn toàn. Đi bộ nhẹ trong nhà nếu không làm triệu chứng nặng lên là được.
- Không uống rượu bia. Không tự dùng thuốc giảm đau hay thuốc ngủ khi chưa hỏi bác sĩ, vì một số thuốc có thể che dấu hiệu hoặc không phù hợp sau chấn thương đầu.
- Đi khám để được đánh giá, nhất là với trẻ em, người đã từng bị chấn động trước đó hoặc khi triệu chứng không giảm sau vài ngày.
- Báo cho huấn luyện viên và, với học sinh, báo cho nhà trường để giảm tải học tập trong vài ngày nếu cần.
Hầu hết người bị chấn động hồi phục trong vài tuần. Một số người có triệu chứng kéo dài hơn như nhức đầu, khó tập trung, chóng mặt, mất ngủ; trường hợp đó cần được bác sĩ theo dõi chứ không tự chịu đựng.
Quay lại tập võ theo từng bậc
Hướng dẫn quốc tế mô tả việc quay lại thể thao như một chuỗi bậc, mỗi bậc thường kéo dài ít nhất một ngày, chỉ lên bậc khi bậc hiện tại không làm triệu chứng quay lại. Bảng dưới là cách chuyển nguyên tắc đó sang buổi tập võ, mang tính tham khảo; người bị phải được bác sĩ đồng ý trước khi vào phần có va chạm.
| Bậc | Được làm gì | Chưa được làm gì |
|---|---|---|
| 1. Sinh hoạt thường ngày | Đi lại, học, làm việc nhẹ trong mức không làm nặng triệu chứng | Mọi buổi tập |
| 2. Vận động nhẹ | Đi bộ, đạp xe tại chỗ nhẹ nhàng | Nhảy, xoay đầu nhanh, cúi đầu thấp |
| 3. Tập riêng của môn | Di chuyển chân, đấm đá vào không khí chậm, quyền nhẹ | Đánh đích, đối kháng, ngã |
| 4. Tập không va chạm cường độ cao hơn | Đánh đích, tập phối hợp với bạn không tiếp xúc, tập ngã nhẹ | Đối kháng, quật ngã thật |
| 5. Tập có va chạm | Tập với bạn có kiểm soát sau khi bác sĩ cho phép | Đối kháng tự do, thi đấu |
| 6. Đối kháng và thi đấu | Trở lại bình thường | Chủ quan với các cú trúng đầu về sau |
Nếu triệu chứng quay lại ở một bậc, lùi về bậc trước và nghỉ thêm. Trẻ em và thiếu niên thường cần thời gian dài hơn người lớn, và các hướng dẫn khuyên ưu tiên quay lại trường học trọn vẹn trước khi quay lại thể thao có va chạm.
Trẻ em, thiếu niên và người từng bị chấn động: cần thận trọng hơn
Não của trẻ em và thiếu niên vẫn đang phát triển, và các hướng dẫn y học thể thao đều ghi nhận rằng nhóm tuổi này thường hồi phục sau chấn động chậm hơn người lớn. Trẻ cũng khó mô tả triệu chứng: một em nhỏ có thể chỉ nói là “mệt”, “buồn ngủ” hay tự nhiên khó chịu, quấy khóc, trong khi thực chất là đang nhức đầu, chóng mặt. Phụ huynh và huấn luyện viên cần hỏi cụ thể, quan sát thay đổi trong ăn ngủ, học tập và cảm xúc ở những ngày sau buổi tập.
Người đã từng bị chấn động cũng cần ngưỡng thận trọng thấp hơn. Lần chấn động sau có thể xảy ra với lực va nhẹ hơn và hồi phục lâu hơn. Khi đi khám, hãy kể rõ đã bị bao nhiêu lần, lần gần nhất cách đây bao lâu, triệu chứng kéo dài bao lâu, để bác sĩ cân nhắc lộ trình quay lại.
Với học sinh, việc quay lại lớp học trọn vẹn được ưu tiên trước việc quay lại sàn đối kháng. Một em còn chưa đọc sách, làm bài được bình thường thì chưa nên trở lại phần tập có va chạm, dù em rất muốn thi kỳ lên đai sắp tới. Kỳ thi có thể chờ; não thì cần thời gian của nó.
Giảm nguy cơ bị trúng đầu trong tập luyện
Mũ bảo hộ giúp giảm rách da, bầm mặt và vết thương ở tai, nhưng không ngăn được chấn động não một cách đáng kể, vì chấn động đến từ chuyển động của não trong sọ chứ không chỉ từ lực va lên da. Ngậm răng bảo vệ răng và hàm, cũng không phải lá chắn chống chấn động. Hiểu điều này để không ỷ vào đồ bảo hộ mà đánh mạnh hơn.
Thứ thật sự giảm nguy cơ là cách tổ chức buổi tập: hạn chế số hiệp đối kháng có đánh đầu trong tuần, quy định lực rõ ràng khi tập với bạn, ghép cặp theo cỡ người và trình độ, dạy kỹ thuật ngã và giữ cằm từ những buổi đầu, và với trẻ em thì nhiều liên đoàn giới hạn hoặc cấm đòn đánh vào đầu ở lứa nhỏ. Tập cơ cổ được một số chuyên gia khuyến nghị như biện pháp bổ trợ, nhưng bằng chứng về hiệu quả phòng chấn động còn đang được nghiên cứu.
Văn hoá lớp cũng quan trọng không kém. Một võ đường tốt sẽ dừng hiệp ngay khi có người bị trúng đầu mạnh, không trêu chọc người xin nghỉ, và coi việc báo triệu chứng là trách nhiệm chứ không phải yếu đuối. Nếu bạn thấy lớp coi việc bị đánh choáng là chuyện bình thường để “luyện bản lĩnh”, đó là dấu hiệu nên cân nhắc lại chỗ tập.
Câu hỏi thường gặp
Không bất tỉnh thì có phải bị chấn động não không?
Vẫn có thể. Phần lớn ca chấn động trong thể thao không mất ý thức. Choáng, nhức đầu, buồn nôn, nhìn mờ, chậm chạp, quên chuyện vừa xảy ra sau một cú va vào đầu đều là dấu hiệu nghi ngờ, và nguyên tắc là dừng tập trong ngày, theo dõi và đi khám khi cần.
Chụp CT bình thường có nghĩa là không sao?
Chưa chắc. Chụp cắt lớp giúp loại trừ chảy máu hay tổn thương cấu trúc, còn chấn động não chủ yếu là rối loạn chức năng nên phim thường bình thường. Bác sĩ chẩn đoán chấn động dựa trên triệu chứng và khám lâm sàng, không chỉ dựa vào phim.
Sau chấn động bao lâu thì được tập võ lại?
Không có con số cố định cho mọi người. Thông thường phải hết triệu chứng ở mức sinh hoạt thường ngày, rồi đi qua các bậc tăng dần, mỗi bậc ít nhất một ngày, và cần bác sĩ đồng ý trước khi vào phần có va chạm. Trẻ em và người từng bị chấn động trước đó thường cần lâu hơn.
Có nên đánh thức người bị chấn động mỗi vài giờ trong đêm không?
Quan trọng hơn là có người ở cùng để theo dõi trong đêm đầu. Nếu bác sĩ đã khám và không có dấu hiệu nặng, thường không cần đánh thức liên tục. Nếu người bị khó đánh thức, lơ mơ, nôn nhiều hay nói lẫn thì phải đưa đi cấp cứu ngay.
Đội mũ bảo hộ có chống được chấn động não không?
Mũ bảo hộ giảm rách da, bầm và chấn thương tai, nhưng không ngăn được chấn động một cách đáng kể. Chấn động xảy ra do não dịch chuyển trong sọ. Cách giảm nguy cơ hiệu quả hơn là kiểm soát lực, hạn chế đối kháng đánh đầu và ghép cặp hợp lý.
Bị chấn động nhiều lần có ảnh hưởng lâu dài không?
Các nhà nghiên cứu đang tìm hiểu mối liên quan giữa va chạm đầu lặp lại trong thể thao và các vấn đề thần kinh về lâu dài; bằng chứng chưa hoàn chỉnh nhưng đủ để khuyên thận trọng. Người đã bị chấn động nhiều lần nên trao đổi với bác sĩ về việc có nên tiếp tục môn đối kháng có đánh đầu hay không.