Aikido là môn võ Nhật Bản do Ueshiba Morihei phát triển vào nửa đầu thế kỷ 20, dùng chuyển động xoay tròn để hoá giải đòn tấn công, rồi khống chế đối phương bằng khoá khớp hoặc quật ngã. Điểm khác biệt lớn nhất so với hầu hết môn võ khác là đa số hệ phái aikido không có thi đấu đối kháng; người tập luyện theo cặp, luân phiên vai tấn công và vai thực hiện kỹ thuật.
Aikido hợp với người muốn một môn võ nhẹ nhàng về va chạm, giàu kỹ thuật ngã, coi trọng sự hài hoà và hợp tác. Nhưng aikido cũng là môn bị tranh luận nhiều về tính thực tế. Bài này giải thích nguồn gốc, cách tập, các nhóm kỹ thuật, cuộc tranh luận về hiệu quả, và ai thật sự hợp với aikido.
Aikido ra đời từ đâu
Ueshiba Morihei (1883–1969) học nhiều môn võ Nhật, trong đó có ảnh hưởng đáng kể từ Daito-ryu aiki-jujutsu, một dòng nhu thuật có nhiều đòn khoá khớp. Từ những nền tảng đó, ông xây dựng hệ thống riêng trong những năm 1920–1930, với tên gọi aikido được dùng từ khoảng đầu thập niên 1940. Ba chữ trong tên gọi thường được giải thích là hợp (ai), khí (ki) và đạo (do), hiểu nôm na là con đường của sự hoà hợp.
Sau Thế chiến thứ hai, aikido được truyền bá rộng ra thế giới, phần lớn qua tổ chức Aikikai có trụ sở ở Tokyo, và qua các học trò của Ueshiba mở ra những hệ phái riêng. Yoshinkan nổi tiếng với lối tập nghiêm và cấu trúc rõ, từng dùng để huấn luyện cảnh sát; Shodokan (còn gọi là Tomiki aikido) là hệ phái hiếm hoi có thi đấu; một số hệ khác nhấn mạnh sự thả lỏng và phối hợp cơ thể.
Khái niệm “ki” trong aikido được nhiều võ đường diễn giải bằng ngôn ngữ cơ học: phối hợp toàn thân, trọng tâm thấp, thời điểm và hướng di chuyển. Bài này đi theo cách hiểu đó; những diễn giải mang màu sắc thần bí nằm ngoài phạm vi của một cẩm nang tập luyện.
Một buổi tập aikido diễn ra thế nào
Khởi động và ukemi. Buổi tập bắt đầu bằng xoay khớp, giãn cơ và các bài ngã, lộn. Aikido có lượng tập ngã rất lớn, vì người nhận kỹ thuật (uke) phải ngã an toàn liên tục. Nhiều người theo học chính vì kỹ năng lăn ngã mềm mại này.
Thầy làm mẫu, cả lớp tập theo cặp. Thầy thực hiện một kỹ thuật vài lần, sau đó học viên chia cặp. Một người làm uke tấn công theo một kiểu định trước (nắm cổ tay, đánh bổ từ trên xuống, đấm thẳng), người kia làm nage thực hiện kỹ thuật. Mỗi bên tập vài lần rồi đổi vai.
Tập luân phiên nhiều bạn tập. Sau mỗi kỹ thuật, nhiều lớp đổi cặp để người tập cảm nhận vóc dáng, sức mạnh và cách phản ứng khác nhau. Điều này giúp kỹ thuật không chỉ chạy được với một người.
Phần tập với binh khí gỗ. Nhiều hệ phái có phần tập với kiếm gỗ, gậy và dao gỗ như cách hiểu nguyên lý khoảng cách và đường di chuyển. Đây là nội dung dành cho người đã có nền, tập dưới sự hướng dẫn trong võ đường, không phải kỹ năng mang ra ngoài.
Kết thúc và lễ nghi. Lớp ngồi quỳ chào, có nơi dành vài phút để thầy nhận xét. Lễ nghi của aikido khá đậm: cúi chào khi vào thảm, chào bạn tập trước và sau mỗi lần tập, giữ thảm sạch.
Các nhóm kỹ thuật cơ bản trong aikido
Kỹ thuật aikido rất nhiều biến thể, nhưng có thể gom vào hai nhóm lớn: khống chế bằng khoá khớp đưa đối phương xuống thảm, và quật ném để đối phương tự lăn ngã. Mỗi kỹ thuật lại có phiên bản đi vào trước mặt đối phương (omote) và xoay ra sau (ura).
| Nhóm | Cách hiểu đơn giản | Điều người mới cần biết |
|---|---|---|
| Khống chế khớp | Dẫn tay đối phương theo đường tròn, khoá khuỷu, cổ tay hoặc vai rồi đè xuống thảm | Uke vỗ thảm khi thấy căng; nage thực hiện chậm |
| Quật ném | Hoà vào đà tấn công, đổi hướng để đối phương mất thăng bằng và lăn ngã | Uke phải thạo ukemi trước khi tập ném nhanh |
| Tập ngồi quỳ | Một số kỹ thuật tập khi cả hai ngồi quỳ hoặc một người quỳ | Gây tải lớn cho gối; người đau gối nên báo thầy |
| Nhiều người tấn công | Bài tập ở trình độ cao, nhiều uke tấn công liên tục | Rèn di chuyển và quan sát; không dành cho người mới |
Điểm cần hiểu: trong lối tập hợp tác, uke tấn công theo kiểu định trước và ngã theo kỹ thuật, nên kỹ thuật trông rất trơn tru. Đó là phương pháp học, không phải bằng chứng kỹ thuật sẽ chạy y hệt với người kháng cự hết sức. Điều này dẫn đến cuộc tranh luận ở mục sau.
Aikido có thực tế không: nhìn thẳng vào cuộc tranh luận
Lời phê phán phổ biến nhất với aikido là thiếu tập với người kháng cự thật. Khi không có đối luyện tự do, người tập khó biết kỹ thuật của mình có chạy được khi đối phương không hợp tác, đổi hướng đòn hoặc chống lại. Các đòn tấn công mẫu trong lớp, như đánh bổ từ trên xuống, cũng khác cách người ta thực sự ra đòn trong xô xát.
Phía bảo vệ aikido lập luận rằng mục tiêu của môn không phải chiến thắng trong thi đấu, mà là rèn cơ thể, thăng bằng, ngã an toàn và thái độ điềm tĩnh; và rằng nguyên lý xoay tròn, rời khỏi đường tấn công, kiểm soát khớp có giá trị thật khi được tập nghiêm túc. Một số võ đường bổ sung bài tập có kháng cự tăng dần, và hệ Shodokan có thi đấu để kiểm chứng kỹ năng.
Cách nhìn cân bằng là: aikido có giá trị rõ về vận động, ngã an toàn, giữ thăng bằng và văn hoá tập luyện; nếu mục tiêu chính của bạn là tự vệ trước người kháng cự, aikido đơn thuần chưa đủ và nên kết hợp với môn có đối luyện. Dù học gì, nguyên tắc tránh, thoát, báo vẫn đứng đầu trong tự vệ thực tế.
Ai hợp với aikido
Từ đặc điểm trên, có thể thấy aikido hợp với một số nhóm người rất rõ, và kém hợp với một số mục tiêu khác.
- Người không muốn bị đánh trúng: aikido không có đấm đá đối kháng, chấn thương đầu rất hiếm.
- Người lớn tuổi muốn bắt đầu tập võ: nhịp tập có thể điều chỉnh, kỹ năng ngã an toàn hữu ích cho việc phòng té ngã hằng ngày. Cần tập ukemi cẩn thận và báo thầy về khớp, cột sống.
- Người thích sự chính xác và hợp tác: tập theo cặp, đổi vai liên tục, không khí lớp thường ôn hoà.
- Người làm nghề cần kiểm soát mà không gây thương tích: nguyên lý khoá khớp và dẫn dắt có giá trị tham khảo, dù cần huấn luyện chuyên ngành riêng.
- Không hợp nếu mục tiêu là thi đấu: trừ hệ Shodokan, aikido không có hệ thống giải đối kháng.
- Cân nhắc nếu đau gối: các bài ngồi quỳ và di chuyển quỳ gối gây tải lớn; nhiều thầy cho phép bỏ qua hoặc thay thế.
Ví dụ giả định: một người 55 tuổi ở Cần Thơ muốn vận động nhẹ, cải thiện thăng bằng và học một môn võ có văn hoá. Aikido là lựa chọn hợp lý, miễn là lớp cho tăng độ khó của bài ngã từ từ và thầy hiểu giới hạn của người lớn tuổi.
Đai, hakama và nhịp tiến bộ trong aikido
Hệ thống cấp của aikido cũng chia kyu và dan như nhiều môn võ Nhật. Ở nhiều võ đường thuộc Aikikai, người tập cấp kyu thường chỉ dùng đai trắng, một số nơi có đai màu cho trẻ em hoặc theo quy định riêng. Lên dan thì đeo đai đen. Mỗi kỳ thi gồm thực hiện một nhóm kỹ thuật trước hội đồng, độ khó tăng dần theo cấp.
Hakama là chiếc quần ống rộng xếp ly màu đen hoặc xanh đậm, hình ảnh quen thuộc của aikido. Ở nhiều võ đường, hakama dành cho người đạt dan; có nơi cho mặc từ một cấp kyu nhất định, và nữ đôi khi được mặc sớm hơn. Quy định khác nhau giữa các hệ phái, nên bạn hỏi võ đường của mình thay vì tự mua sắm.
Vì không có thi đấu, tiến bộ trong aikido đo bằng sự trơn tru của kỹ thuật, độ an toàn khi ngã, khả năng thích ứng với bạn tập khác nhau, và mức kháng cự mà bạn xử lý được. Nhiều người tập aikido hàng chục năm vì môn này cho phép duy trì đến tuổi cao, khi các môn đối kháng đã quá sức.
Aikido và sức khoẻ: những lợi ích có cơ sở
Kỹ năng ngã an toàn. Lăn ngã hàng trăm lần mỗi tháng giúp cơ thể quen phản xạ cuộn tròn, gập cằm và chia lực khi mất thăng bằng. Với người trung niên và người lớn tuổi, đây là kỹ năng có ích trong đời sống, khi trượt chân trong phòng tắm hay vấp bậc thềm. Tuy vậy, người đã loãng xương cần hỏi bác sĩ trước khi tập ngã.
Thăng bằng và phối hợp. Di chuyển xoay tròn, đổi hướng liên tục, giữ trọng tâm thấp khi dẫn bạn tập là bài luyện thăng bằng động rất tốt. Người tập lâu năm thường kể họ ít bị chao đảo khi đi trên nền trơn, xe buýt phanh gấp.
Độ linh hoạt khớp. Khởi động aikido có nhiều bài xoay cổ tay, vai, hông; việc bị khoá khớp có kiểm soát cũng giúp người tập hiểu giới hạn vận động của khớp mình. Đừng nhầm điều này với việc kéo căng quá mức: khi thấy đau nhói, vỗ thảm sớm.
Vận động vừa sức và đều đặn. Cường độ của aikido thấp hơn môn đối kháng nhưng đủ làm tim mạch hoạt động đều, ra mồ hôi và tăng sức bền cơ. Lợi ích lớn nhất vẫn đến từ việc tập đều nhiều năm, điều aikido làm tốt vì ít chấn thương nặng.
Giới hạn cần biết. Aikido không thay vật lý trị liệu hay điều trị bệnh. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, cột sống cổ hay đã từng phẫu thuật khớp nên hỏi bác sĩ trước khi tập ngã và tập khoá.
Câu hỏi thường gặp
Aikido khác judo thế nào?
Cả hai có gốc nhu thuật Nhật và đều tập ngã nhiều. Judo có đối luyện tự do và thi đấu, chủ yếu quật bằng nắm áo và đè giữ. Aikido tập theo cặp hợp tác, chủ yếu khoá khớp cổ tay, khuỷu, vai và ném theo đường tròn, đa số hệ phái không thi đấu.
Học aikido có tự vệ được không?
Aikido giúp thăng bằng, ngã an toàn và hiểu nguyên lý thoát nắm, khoá khớp. Nhưng thiếu đối luyện với người kháng cự nên kỹ năng tự vệ có giới hạn nếu chỉ học aikido. Muốn chuẩn bị tốt hơn, có thể kết hợp lớp tự vệ có đối luyện và luôn ưu tiên tránh, thoát.
Aikido có phù hợp với phụ nữ không?
Aikido có nhiều người tập nữ vì nguyên lý không dựa vào sức mạnh, không khí lớp ôn hoà và ít va chạm. Nữ tập aikido thường thích phần ngã, lăn và khoá khớp mềm. Như mọi môn khác, kỹ năng tự vệ cần được bổ sung bằng bài tập có kháng cự.
Người đau gối có học aikido được không?
Được nhưng cần lưu ý. Aikido có bài ngồi quỳ và di chuyển bằng gối gây tải lớn. Hãy báo thầy để được bỏ qua hoặc thay bằng tư thế đứng, và hỏi bác sĩ nếu đau gối mạn tính. Lăn ngã cũng nên tập từ thấp đến cao.
Học aikido bao lâu thì lên đai đen?
Không có mốc chung; phụ thuộc hệ phái, số buổi tập và quy định thi của tổ chức cấp đẳng. Nhiều người tập đều đặn mất vài năm đến lên dan. Điều quan trọng hơn mốc thời gian là kỹ thuật an toàn và trơn tru với nhiều bạn tập khác nhau.
Aikido có tập vũ khí không, có nguy hiểm không?
Nhiều hệ phái có phần tập với kiếm gỗ, gậy gỗ và dao gỗ để hiểu khoảng cách và đường di chuyển, dành cho người đã có nền. Phần này được tập có kiểm soát trong võ đường. Người mới thường chưa tập nội dung này trong năm đầu.