Ngậm răng là miếng bảo vệ bằng nhựa mềm ôm lấy hàm răng trên, giúp giảm gãy răng, rách môi, rách lưỡi và chấn thương hàm khi bị trúng đòn vào mặt. Có ba loại chính: loại đeo sẵn, loại ngâm nước nóng rồi tự định hình, và loại làm riêng theo dấu răng tại nha khoa. Với người tập đối kháng có đánh vào mặt, ngậm răng nên được coi là đồ bắt buộc như găng.
Nếu răng vĩnh viễn bị bật hẳn ra khỏi ổ, thời gian là yếu tố quyết định: nhặt răng bằng phần thân, không chạm chân răng, cắm lại vào ổ nếu làm được hoặc ngâm trong sữa, rồi đến nha sĩ càng sớm càng tốt. Bài này nói kỹ về cách chọn và đeo ngậm răng, những trường hợp đặc biệt như niềng răng hay trẻ đang thay răng, và cách sơ cứu các chấn thương răng hay gặp ở sàn tập.
Ngậm răng bảo vệ được gì, không bảo vệ được gì
Khi bị một cú đấm hay đá trúng mặt, môi và má bị ép vào răng, còn răng cửa hàm trên chịu lực trực tiếp. Ngậm răng chia lực đó ra nhiều răng, đệm giữa răng và mô mềm, và giữ cho hai hàm không đập mạnh vào nhau. Các tổng quan về chấn thương răng trong thể thao đều ghi nhận người không dùng ngậm răng có nguy cơ chấn thương răng miệng cao hơn rõ rệt.
Điều ngậm răng không làm được là ngăn chấn động não. Có thời gian người ta hy vọng ngậm răng giảm chấn động bằng cách đệm khớp hàm, nhưng bằng chứng hiện nay không cho thấy hiệu quả đáng kể. Đeo ngậm răng vì răng của bạn, không phải vì nó làm đầu an toàn hơn; chuyện bảo vệ đầu nằm ở cách tổ chức tập và kiểm soát lực.
Ngậm răng cũng chỉ bảo vệ khi nó nằm đúng chỗ. Ngậm răng quá rộng, lỏng hay quá cồng kềnh khiến người tập khó thở, khó nói, rồi tháo ra giữa chừng hoặc nhai cắn suốt buổi. Một chiếc vừa vặn, ôm chặt răng mà vẫn thở được là chiếc bạn sẽ thật sự đeo. Với trẻ em, điều này càng rõ: một chiếc ngậm răng khó chịu sẽ nằm trong túi áo phụ huynh nhiều hơn trong miệng con. Hãy cho trẻ đeo thử ở nhà một lúc, nói chuyện và uống nước khi đeo, để quen trước khi vào buổi tập có đối kháng.
Ba loại ngậm răng: so sánh nhanh
Không có loại nào hợp với tất cả. Bảng dưới so sánh theo những tiêu chí mà người tập thật sự cảm nhận; giá cả khác nhau nhiều nên không đưa vào đây.
| Loại | Ưu điểm | Hạn chế | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Đeo sẵn, dùng ngay | Dễ mua, dùng được ngay | Ôm răng kém, phải cắn để giữ, khó thở và khó nói | Dùng tạm khi chưa có loại tốt hơn |
| Ngâm nước nóng rồi tự định hình | Ôm răng khá hơn, tự làm ở nhà, phổ biến | Dễ định hình sai, có thể mỏng ở chỗ bị cắn mạnh | Người tập phong trào, trẻ em đã qua giai đoạn thay răng nhanh |
| Làm riêng theo dấu răng | Ôm khít, độ dày đều, dễ thở và dễ nói hơn | Cần đến nha khoa, mất thời gian, phải làm lại khi răng thay đổi | Người tập đối kháng thường xuyên, người đang thi đấu |
Màu sắc, kiểu dáng không quan trọng bằng độ ôm và độ dày ở vùng răng cửa. Khi mua, xem hướng dẫn của nhà sản xuất về độ tuổi và cách định hình, và nên thử trong một buổi tập nhẹ trước khi dùng cho đối kháng.
Định hình ngậm răng loại ngâm nước nóng
Mỗi sản phẩm có hướng dẫn riêng về nhiệt độ và thời gian, hãy đọc và làm theo hướng dẫn đó. Trình tự chung thường như sau:
- Thử đặt ngậm răng vào miệng khi chưa ngâm để biết chiều đặt và có cần cắt bớt phần đuôi theo hướng dẫn không.
- Ngâm trong nước nóng theo thời gian ghi trên bao bì; không dùng nước đang sôi sùng sục nếu nhà sản xuất không yêu cầu, vì có thể làm biến dạng.
- Lấy ra, vẩy bớt nước, chờ vài giây để không bỏng miệng.
- Đặt vào hàm trên, dùng ngón tay ấn nhẹ cho ngậm răng ôm sát răng, cắn nhẹ, mút để hút không khí và nước ra, ép lưỡi lên vòm miệng.
- Giữ yên trong khoảng thời gian hướng dẫn, rồi lấy ra ngâm nước lạnh để cố định hình.
- Kiểm tra: ngậm răng phải tự bám vào hàm trên khi há miệng, không cần cắn để giữ, không cấn nướu. Nếu chưa đạt, nhiều loại cho phép làm lại.
Người tập vài tháng nên kiểm tra lại độ ôm, vì cắn nhai khi tập làm ngậm răng mỏng dần. Ngậm răng thủng, rách, biến dạng hay đã lỏng thì thay, đừng tiếc.
Những trường hợp cần lưu ý riêng
Người đang niềng răng. Mắc cài và dây cung làm môi dễ bị rách hơn khi bị trúng đòn, nên ngậm răng càng cần. Tuy vậy, loại tự định hình có thể bám vào mắc cài và cản trở việc di chuyển răng. Hãy hỏi bác sĩ chỉnh nha loại phù hợp; nhiều nơi khuyên dùng loại dành riêng cho người niềng hoặc làm riêng.
Trẻ đang thay răng. Hàm răng trẻ thay đổi liên tục, ngậm răng làm riêng nhanh chóng không còn vừa. Loại tự định hình dành cho trẻ, làm lại khi không còn ôm, thường thực tế hơn. Phụ huynh nên kiểm tra định kỳ xem ngậm răng của con có còn vừa.
Người có răng giả tháo lắp. Nên tháo răng giả trước khi tập đối kháng để tránh vỡ hay nuốt phải, và hỏi nha sĩ về loại ngậm răng phù hợp.
Người hay khó thở khi đeo. Thường do ngậm răng quá dày, quá dài hay ôm kém nên phải cắn chặt. Loại làm riêng hoặc loại mỏng hơn ở phía sau có thể giúp. Người có bệnh hô hấp nên trao đổi với bác sĩ.
Môn có cả hai hàm. Một số người tập dùng ngậm răng hai hàm. Loại này bảo vệ thêm nhưng khó thở và khó nói hơn; chọn theo yêu cầu của môn và cảm nhận của bạn.
Giữ ngậm răng sạch và bền
Ngậm răng nằm trong miệng, lại hay bị cho vào túi tập ẩm cùng găng và băng tay, nên rất dễ thành chỗ cho vi khuẩn và nấm mốc. Vài thói quen đơn giản:
- Rửa bằng nước sạch ngay sau buổi tập, chải nhẹ bằng bàn chải mềm; tránh nước quá nóng làm biến dạng.
- Để khô thoáng rồi cất vào hộp có lỗ thông khí, không để trần trong túi tập.
- Không dùng chung ngậm răng với người khác, kể cả anh chị em trong nhà.
- Không nhai ngậm răng khi đang ngồi nghỉ; nhai làm mỏng và rách nhanh.
- Mang theo khi đi khám răng định kỳ để nha sĩ xem độ vừa và tình trạng.
- Thay khi thủng, rách, có mùi không mất, đổi màu nhiều hay không còn ôm răng.
Nếu ngậm răng làm bạn đau nướu, loét miệng kéo dài hay buồn nôn khi đeo, hãy dừng dùng chiếc đó và hỏi nha sĩ; một chiếc không vừa có thể gây hại hơn là bảo vệ.
Rách môi, cắn vào lưỡi và đau hàm sau cú trúng đòn
Không phải cú trúng mặt nào cũng làm gãy răng; phổ biến hơn là rách môi trong, cắn vào lưỡi hay má. Vùng miệng có nhiều mạch máu nên chảy máu trông nhiều hơn mức thật. Cách xử lý ban đầu là súc miệng nhẹ bằng nước sạch, dùng gạc hay khăn sạch ép chặt lên chỗ chảy máu trong khoảng mười phút, có thể chườm lạnh bên ngoài môi để giảm sưng. Phần lớn vết rách nhỏ trong miệng tự lành sau vài ngày.
Nên đi khám khi vết rách sâu, hở rộng, chảy máu không cầm sau khi ép đủ lâu, hay vết rách đi qua viền môi, chỗ ranh giới giữa môi đỏ và da, vì vị trí này cần khâu cẩn thận để không để lại sẹo lệch. Vết rách lưỡi lớn hay chảy máu nhiều cũng cần được bác sĩ xem.
Đau hàm sau khi bị đánh trúng cằm hay hàm, nhất là khi há miệng khó, hai hàm cắn không khớp như trước, nghe tiếng lục cục hay thấy tê môi dưới, có thể là dấu hiệu gãy xương hàm hay tổn thương khớp thái dương hàm, cần được khám sớm. Những cú trúng đủ mạnh để làm đau hàm cũng có thể gây chấn động não, nên cần chú ý thêm các dấu hiệu như choáng, nhức đầu, buồn nôn.
Răng vĩnh viễn bị bật ra: làm gì trong những phút đầu
Hướng dẫn của Hiệp hội Chấn thương Răng Quốc tế về răng vĩnh viễn bị bật khỏi ổ nhấn mạnh rằng răng được đặt lại càng sớm thì cơ hội giữ được càng cao. Nếu người bị còn tỉnh táo và không có chấn thương nặng hơn cần ưu tiên, hãy làm theo trình tự:
- Tìm răng, cầm bằng phần thân răng màu trắng, tuyệt đối không chạm vào chân răng.
- Nếu răng bẩn, rửa nhanh vài giây bằng sữa, nước muối sinh lý hoặc nước sạch; không cọ, không lau chân răng, không dùng xà phòng hay cồn.
- Nếu làm được, đặt răng trở lại đúng vào ổ răng, cắn nhẹ vào gạc hay khăn sạch để giữ.
- Nếu không đặt lại được, ngâm răng vào sữa hoặc nước muối sinh lý; với người lớn tỉnh táo có thể ngậm răng trong miệng giữa má và lợi. Không để răng khô, không gói khăn giấy khô.
- Đến nha sĩ hoặc cơ sở y tế ngay, càng sớm càng tốt.
- Với răng sữa của trẻ nhỏ bị bật ra, không cắm lại vì có thể làm hỏng mầm răng vĩnh viễn bên dưới; vẫn đưa trẻ đi khám.
Răng bị mẻ, gãy một phần thì giữ lại mảnh vỡ trong sữa hay nước và mang theo khi đi nha sĩ, vì đôi khi mảnh vỡ dán lại được. Răng bị lung lay, xô lệch, đau khi cắn cũng nên khám sớm. Nếu kèm theo dấu hiệu chấn động não, đau hàm nhiều, há miệng khó hay khớp cắn lệch hẳn, ưu tiên đi cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Tập võ không đối kháng có cần ngậm răng không?
Nếu buổi tập chỉ có quyền, đánh đích và tập với bạn không tiếp xúc vào mặt thì thường không cần. Khi có đối kháng, tập với bạn có thể trúng mặt, hay các môn vật, quật ngã có va chạm đầu, nên đeo ngậm răng. Nhiều võ đường và giải đấu quy định bắt buộc trong phần đối kháng.
Ngậm răng loại làm riêng có đáng hơn loại tự định hình không?
Loại làm riêng ôm khít hơn, độ dày đều, dễ thở và dễ nói hơn, nên hợp với người đối kháng thường xuyên. Với người tập phong trào hay trẻ đang thay răng, loại tự định hình làm đúng cách thường đủ dùng. Quan trọng nhất là chiếc ngậm răng vừa và bạn chịu đeo suốt buổi.
Ngậm răng có giúp tránh chấn động não không?
Bằng chứng hiện nay không cho thấy ngậm răng giảm chấn động não đáng kể. Ngậm răng bảo vệ răng, môi, lưỡi và hàm. Giảm nguy cơ chấn động phải dựa vào kiểm soát lực, hạn chế đối kháng đánh đầu và ghép cặp hợp lý.
Bao lâu thì nên thay ngậm răng?
Không có mốc cố định. Nên thay khi ngậm răng thủng, rách, mỏng ở vùng cắn, không còn tự bám vào răng, có mùi không mất, hoặc với trẻ khi răng thay đổi làm ngậm răng không còn vừa. Người tập đối kháng nhiều có thể phải thay thường xuyên hơn.
Răng bị bật ra có nên rửa bằng nước máy rồi gói khăn giấy mang đi không?
Không nên gói khăn giấy khô vì chân răng bị khô sẽ giảm khả năng giữ được răng. Nếu bẩn, rửa nhanh bằng sữa, nước muối sinh lý hoặc nước sạch, không cọ chân răng. Tốt nhất là đặt lại vào ổ, nếu không được thì ngâm trong sữa và đến nha sĩ ngay.
Trẻ bị va trúng răng nhưng không chảy máu có cần đi khám không?
Nên đi khám nếu răng lung lay, xô lệch, đổi màu, đau khi cắn hay trẻ than đau kéo dài. Một số tổn thương tuỷ răng không thấy ngay, răng có thể đổi màu sau vài tuần. Với răng sữa, chấn thương đôi khi ảnh hưởng tới răng vĩnh viễn đang mọc bên dưới.