Ở các môn có tiếp xúc da liên tục như judo, BJJ, vật hay phần vật của MMA, những bệnh ngoài da hay lây nhất là nấm da (dân gian hay gọi hắc lào), chốc lở do vi khuẩn và mụn rộp do virus herpes. Chúng lây qua da chạm da, qua thảm và qua đồ dùng chung. Người đang có tổn thương da nghi lây nên nghỉ phần tập tiếp xúc và đi khám, quay lại khi bác sĩ xác nhận không còn lây.
Phần lớn các bệnh này không nguy hiểm nếu được phát hiện sớm, nhưng có thể lan ra cả lớp chỉ trong vài tuần nếu người bị cố tập. Bài này giúp bạn nhận ra những dấu hiệu đáng chú ý, biết khi nào nên nghỉ, và những thói quen vệ sinh mà người tập lẫn võ đường đều cần giữ.
Vì sao sàn tập là nơi bệnh da dễ lây
Một buổi tập vật hay BJJ có thể gồm hàng chục phút da cọ sát da với nhiều người khác nhau. Mồ hôi làm da ẩm, ma sát làm trầy những vết nhỏ không nhìn thấy, và đó chính là cửa ngõ cho vi khuẩn, nấm hay virus đi vào. Thảm tập ấm, ẩm và được hàng chục bàn chân trần dẫm lên mỗi ngày; nếu không được lau đúng cách, thảm thành chỗ trung chuyển.
Đồ dùng chung cũng góp phần: khăn lau mặt dùng chung, găng tay và mũ bảo hộ của lớp cho mượn, võ phục không giặt sau mỗi buổi, túi tập ẩm để cả đêm. Ở các môn đấm đá, nguy cơ thấp hơn vì tiếp xúc da ít hơn, nhưng găng và mũ dùng chung vẫn có thể truyền nấm và vi khuẩn.
Khí hậu nóng ẩm của phần lớn Việt Nam, nhất là mùa hè ở các tỉnh phía Nam và đồng bằng Bắc Bộ, khiến nấm phát triển thuận lợi hơn. Phòng tập kín, ít thông gió, đông người là điều kiện lý tưởng cho chúng. Hiểu cơ chế lây giúp bạn thấy rằng vệ sinh không phải là chuyện ý thức chung chung, mà là một chuỗi việc cụ thể ở từng mắt xích.
Những bệnh da hay gặp ở sàn tập
Bảng giúp nhận diện ban đầu để biết khi nào nên nghỉ và đi khám. Nhiều bệnh da trông giống nhau, chỉ bác sĩ mới chẩn đoán chính xác được.
| Bệnh | Tác nhân | Hình ảnh thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nấm da (hắc lào trên thân, đầu, cổ) | Nấm da | Mảng tròn hay bầu dục, bờ đỏ hơi nổi, giữa nhạt hơn, ngứa | Rất hay gặp ở môn vật, lây qua da và thảm |
| Chốc lở | Vi khuẩn, thường là tụ cầu hoặc liên cầu | Mụn nước nhỏ vỡ ra, đóng vảy màu vàng mật ong, hay ở quanh mũi miệng, tay chân | Lây mạnh khi tiếp xúc, cần điều trị theo chỉ định |
| Mụn rộp do herpes | Virus herpes simplex | Cụm mụn nước nhỏ trên nền da đỏ, rát hoặc ngứa, có thể kèm sốt, nổi hạch | Lây rất mạnh qua da; ở gần mắt cần khám ngay |
| Nhọt, áp xe da | Vi khuẩn, có thể là chủng kháng thuốc | Cục sưng đỏ, nóng, đau, có thể có mủ | Không tự nặn; đi khám, nhất là khi lan nhanh hay sốt |
| U mềm lây | Virus | Nốt nhỏ tròn, bóng, lõm ở giữa | Lây qua tiếp xúc, nên che và hỏi bác sĩ |
| Nấm kẽ chân | Nấm da | Bong vảy, nứt, ngứa ở kẽ ngón chân | Lây qua sàn ẩm, phòng tắm, dép dùng chung |
Đừng tự bôi các loại kem có thành phần corticoid khi chưa được chẩn đoán. Với nấm da, loại kem này có thể làm tổn thương mờ đi tạm thời nhưng nấm lan rộng hơn và khó nhận ra hơn. Thuốc nào dùng, dùng bao lâu là việc của bác sĩ.
Dấu hiệu nên nghỉ phần tập tiếp xúc và đi khám
Một nguyên tắc dễ nhớ: tổn thương da mới xuất hiện mà bạn không chắc là gì thì coi như có thể lây, cho đến khi được khám. Các dấu hiệu cụ thể:
- Mảng da tròn ngứa, có bờ đỏ, mới xuất hiện hoặc đang lan rộng.
- Mụn nước thành cụm, nhất là ở mặt, cổ, vai, kèm cảm giác rát hoặc châm chích.
- Vết loét đóng vảy vàng, chảy dịch.
- Cục sưng đỏ, nóng, đau, có mủ hoặc lan nhanh.
- Tổn thương da kèm sốt, mệt, nổi hạch ở cổ hay nách.
- Bất kỳ tổn thương nào ở gần mắt, hoặc mắt đỏ, đau, chảy nước sau khi có mụn nước quanh mắt.
- Vết trầy có dấu hiệu nhiễm trùng: sưng nóng đỏ tăng dần, đau nhiều hơn sau vài ngày.
Nghỉ phần tiếp xúc không có nghĩa là nghỉ hẳn. Nhiều người vẫn có thể tập thể lực một mình, tập kỹ thuật với hình nộm hay tập quyền ở khu riêng, tuỳ bệnh và lời khuyên của bác sĩ. Thời điểm quay lại tập tiếp xúc nên dựa vào xác nhận của bác sĩ chứ không phải cảm giác đã đỡ ngứa.
Thói quen của người tập
Phần lớn việc phòng lây nằm ở thói quen hằng ngày của từng người. Đây là những việc nên thành nếp:
- Tắm bằng xà phòng càng sớm càng tốt sau buổi tập, đừng để mồ hôi và bụi thảm khô trên da trong lúc đi về.
- Giặt võ phục, đồ tập sau mỗi buổi và phơi khô hẳn; không mặc lại bộ đồ đã ướt mồ hôi hôm trước.
- Không dùng chung khăn, dao cạo, băng tay, ngậm răng, găng, mũ bảo hộ cá nhân.
- Kiểm tra da của mình trước buổi tập, nhất là vùng mặt, cổ, vai, cẳng tay; che kín vết trầy bằng băng phù hợp.
- Cắt móng tay, móng chân ngắn để không làm trầy da bạn tập.
- Đi dép khi ra khỏi thảm, nhất là vào nhà vệ sinh, và không đi dép đó lên thảm.
- Lau khô găng, mũ, băng tay sau buổi; để túi tập thông thoáng, không để đồ ẩm qua đêm.
Khi bị bệnh da, hãy nói với huấn luyện viên và những người đã tập cặp với bạn gần đây. Đây là phép lịch sự cơ bản ở sàn tập, giúp người khác để ý sớm, không phải chuyện đáng xấu hổ.
Vết trầy, rách da khi tập: chăm sóc để không thành cửa ngõ nhiễm trùng
Trầy da ở khuỷu tay, đầu gối, mu bàn chân và sống mũi là chuyện thường ở sàn tập, nhất là với thảm có bề mặt nhám hay võ phục vải thô. Bản thân vết trầy không nguy hiểm, nhưng nó mở đường cho vi khuẩn và nấm trên thảm đi vào da. Nhiều ca chốc lở hay nhọt bắt đầu từ một vết trầy nhỏ không được rửa ngay.
Cách chăm sóc cơ bản là rửa vết trầy bằng nước sạch và xà phòng nhẹ ngay sau buổi tập, lau khô, che bằng băng gạc phù hợp nếu vết trầy còn rỉ dịch hoặc nằm ở chỗ hay cọ xát. Không bôi các loại bột, lá hay hỗn hợp tự chế lên vết thương hở. Với vết rách sâu, hở miệng, chảy máu nhiều, hay vết thương bẩn do va vào vật sắc, nên đi khám để được làm sạch đúng cách và hỏi về việc tiêm phòng uốn ván nếu cần.
Khi có vết trầy chưa lành, bạn vẫn có thể tập nếu che kín được và băng không bung khi vật. Vết trầy lớn ở vùng hay tiếp xúc như mặt, cẳng tay, nếu không che chắc được thì nên tạm tránh phần vật hay quật ngã trong vài ngày, vừa để vết thương lành vừa tránh lây sang người khác hoặc nhiễm từ người khác.
Theo dõi vết trầy trong vài ngày sau: sưng nóng đỏ tăng dần, đau nhiều hơn, chảy mủ, có vệt đỏ lan ra từ vết thương hay kèm sốt là dấu hiệu nhiễm trùng, cần đi khám sớm thay vì tự xử lý.
Việc của võ đường
Lau thảm mỗi ngày. Thảm nên được làm sạch sau mỗi ca tập, bằng sản phẩm tẩy rửa và khử khuẩn dùng được cho bề mặt thảm, theo hướng dẫn của nhà sản xuất về pha loãng và thời gian tiếp xúc. Lau bằng nước không hay chỉ quét bụi không đủ.
Kiểm tra da trước buổi có tiếp xúc nhiều. Nhiều đội vật và judo có thói quen để huấn luyện viên nhìn qua da học viên trước buổi đối kháng hay trước giải. Việc này nên làm nhẹ nhàng, tôn trọng riêng tư, nhất là với học viên nhỏ tuổi và học viên nữ.
Có quy định rõ về việc nghỉ khi có tổn thương da. Quy định công khai giúp không ai bị ngại khi xin nghỉ, và không ai bị ép tập khi đang có bệnh lây.
Không đi giày dép lên thảm. Đế giày mang bụi và vi sinh vật từ ngoài đường vào. Khu thay đồ nên tách với thảm.
Thông gió và giữ khô. Phòng tập nên được mở cửa, bật quạt hút sau giờ tập để thảm và sàn khô; thảm rách hay mép hở cần được thay vì mồ hôi đọng lại ở đó.
Đồ dùng chung của lớp. Găng, mũ, đích đệm của lớp cần được lau sau mỗi lượt dùng. Khuyến khích học viên lâu dài có đồ bảo hộ riêng.
Sống chung với bệnh da mà không kỳ thị
Bị nấm da hay chốc lở không có nghĩa là người đó bẩn. Ở các môn vật, ngay cả người giữ vệ sinh rất kỹ vẫn có thể bị lây từ một buổi tập. Kỳ thị chỉ khiến người bị giấu bệnh và tiếp tục tập, làm cả lớp chịu thiệt. Một võ đường lành mạnh coi việc báo bệnh là có trách nhiệm.
Với phụ huynh có con tập judo hay vật, hãy nhìn qua da con sau buổi tập, nhất là ở mặt, cổ, cánh tay. Trẻ thường không tự nói khi có một mảng ngứa nhỏ. Phát hiện sớm thì điều trị nhanh, con nghỉ ít buổi hơn.
Nếu một bệnh da lặp lại nhiều lần, hoặc nhiều người trong lớp cùng bị trong thời gian ngắn, nên coi đó là dấu hiệu cần xem lại cả quy trình vệ sinh của võ đường, chứ không chỉ điều trị từng người. Trao đổi với bác sĩ da liễu về cách xử lý khi có đợt lây trong một nhóm tập là việc nên làm. Bài viết này chỉ mang tính kiến thức chung, không thay cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Bị nấm da có được tập võ không?
Có thể tập phần không tiếp xúc như thể lực, quyền, kỹ thuật với hình nộm, nhưng nên nghỉ phần tập tiếp xúc da như vật, quật ngã, đối kháng cho đến khi bác sĩ xác nhận không còn lây. Che tổn thương bằng băng không phải lúc nào cũng đủ, vì băng dễ bung khi vật.
Giặt võ phục bằng nước lạnh có đủ diệt nấm không?
Giặt với bột giặt và phơi khô hoàn toàn dưới nắng hoặc sấy khô đã loại bỏ phần lớn tác nhân. Nếu trong nhà có người đang bị nấm da, có thể giặt nước ấm theo nhãn hướng dẫn của vải. Quan trọng nhất là giặt sau mỗi buổi và không để đồ ẩm trong túi.
Mụn rộp quanh miệng có lây khi tập võ không?
Có. Mụn rộp do virus herpes lây rất mạnh khi da chạm vào tổn thương, nhất là giai đoạn mụn nước. Người đang có mụn rộp nên nghỉ phần tiếp xúc và hỏi bác sĩ về thời điểm quay lại. Không dùng chung khăn, ngậm răng, chai nước.
Có nên bôi kem chống nấm phòng ngừa trước buổi tập không?
Không có khuyến nghị dùng kem chống nấm phòng ngừa cho mọi người tập. Tắm sớm sau buổi tập, giặt đồ sạch, giữ da khô và thảm sạch là cách phòng cơ bản. Một số đội thể thao có biện pháp riêng theo tư vấn y tế khi có đợt lây, nhưng đó là quyết định của bác sĩ.
Vì sao không nên tự bôi kem có corticoid lên mảng ngứa?
Corticoid làm giảm viêm và ngứa nên tổn thương trông đỡ hơn, nhưng nếu đó là nấm da thì nấm có thể lan rộng và hình ảnh bị thay đổi, khiến chẩn đoán khó hơn. Mảng ngứa mới xuất hiện ở người tập võ nên được bác sĩ xem trước khi dùng thuốc.
Võ đường nên lau thảm bằng gì?
Nên dùng sản phẩm tẩy rửa và khử khuẩn phù hợp với chất liệu thảm, theo hướng dẫn của nhà sản xuất thảm và của sản phẩm về độ pha loãng và thời gian để dung dịch trên bề mặt. Lau sau mỗi ca tập, để khô trước khi dùng lại, và thay thảm rách.